Tortona, 19 IV 1920

Do wszystkich członków Zgromadzenia
związku ze śmiercią kleryka Bazylego Viana

Dusz, dusz!

Najdrożsi Synowie Boskiej Opatrzności,

Chwalmy Pana w zmartwieniach i udrękach serca, podobnie jak w największej radości.
Oto, moi synowie w Chrystusie, przybywam jeszcze do was po kilku zaledwie miesiącach z trzecim bolesnym oznajmieniem. 
Przybywam z sercem wprawdzie złamanym, ale zdanym na świętą wolę Bożą i nie przybywam, moi synowie w Panu, aby szukać, ale aby wam dodać otuchy. Pamiętajmy zawsze o tym, że jak ziemia nie zakwita bez wody, tak małe pokorne Zgromadzenie nie zakwitnie bez łez.
Wczoraj zatem, po dwóch miesiącach od śmierci ks. Gandiniego - umarł tutaj bardzo pobożnie nasz drogi kleryk Bazyli Viano.
Czuł się źle od miesiąca z powodu bólu uszu; kilka razy posyłałem go do Aleksandrii do lekarza specjalisty i zdawało się, że stan jego zdrowia polepszał się, tymczasem piętnaście dni temu położył się z gorączką, z gorączką wysoką, która go strawiła do reszty. Nasz lekarz Codevilla poświęcał się dla niego, przychodził kilka razy dziennie i pielęgnował z miłością i troskliwością. Zawezwaliśmy również doktora Bertolottiego z Aleksandri mając wątpliwość, czy choroba ta mogła powstać z powodu uszu; chory według orzeczenia cierpiał na zapalenie kiszek i ogólne zakażenie krwi.
Kleryk Kamil Secco, infirrniarz, pielęgnował go dniem i nocą z budującą miłością jak rodzony brat, tak samo księża tego domu, klerycy, zdolni do udzielenia pomocy, spieszyli z nią na wyścigi; ale wszelka troska, wszelkie poświęcenie były próżne. Niech się dzieje wola Boża. Umarł wczoraj - w święto Matki Bożej Łaskawej o godz. 17.00. Miałem możność towarzyszyć mu aż do końca, ofiarując Panu przez ręce Matki Bożej ostatnie jego tchnienie.
Konanie jego było długie i bardzo bolesne. Bolesne dla niego, bo cały czas był przytomny i bolesne także dla nas, bo nie byliśmy w stanie udzielić mu pomocy, która by ulżyła jego cierpieniom; wyjątek stanowiła ta wielka i nieoceniona ulga, która płynie z naszej święte wiary, i nieśmiertelna nadzieja na niewysłowioną szczęśliwość czekającą tych, którzy tu na ziemi cierpią z Chrystusem i umieją łączyć łzy swoje z krwią Jezusa ukrzyżowanego.
W czasie choroby kilkakrotnie zapragnął przyjąć komunię św., to też za towarzysza świętej drogi miał Ciało i Krew Pana naszego Jezusa Chrystusa. Był często odwiedzany przez wielebnego ks. kan. Perducę, swego spowiednika.
Nasi klerycy, probanci otaczali jego łoże również przy udzielaniu sakramentu Namaszczenia chorych, który chory przyjął z wielką pobożnością powtarzając modlitwy liturgiczne wraz z otaczającymi go, wzruszonymi do głębi i płaczącymi. Wszyscyśmy byli przy nim w chwilach uroczystych i nawet śmierć nie będzie mogła zerwać więzi miłości, która nas łączy.
Cierpienia swoje znosił zawsze z pogodą ducha i jedynie powtarzał: „O Jezu, dopomóż mi! O Jezu, dopomóż mi”! A kiedy nie mógł już nic mówić, wznosił od czasu do czasu oczy ku niebu, tak że z oczu naszych wyciskał łzy smutku i miłości w Jezusie Chrystusie.
Śmierć jego była spokojna, podobna do snu człowieka, który po skończeniu uciążliwej pracy zasypia ukojony w Panu. My zaś pożegnaliśmy go, czyniąc mocne przyrzeczenie służenia pokornie Kościołowi i ojczyźnie. Przyrzeczenie to, o którego dotrzymanie jak o łaskę proszę Boga, dotrzymanie do tej chwili, kiedy się będzie podobało Panu wezwać także mnie i was, o drodzy synowie, aby nam dać niebieską nagrodę za to wszystko, co dla miłości Bożej uczyniliśmy z pomocą Bożą.
I chociaż nasz Viano nie był bez wad, bo nikt na tej ziemi nie jest doskonały, jednak dlatego, że szedł za Jezusem w słodkim męczeństwie według rad ewangelicznych, że poświęcił swoje młode życie dla Kościoła i młodzieży i że dużo pracował jak na swój wiek, a przy tym cierpiał bardzo wiele po chrześcijańsku w ostatniej swojej chorobie, spodziewam się, iż dusza jego, przyjęta przez miłosierdzie Boże i przemieniona w chwale Jezusa Chrystusa, została przez aniołów przeniesiona do chwały nieba. I rzeczywiście, leży on na swoim śmiertelnym łożu z anielskim uśmiechem.
Do tego bólu, zdaje się, Bóg w swojej dobroci chciał mnie przygotować ze względu na moją słabość.
Kilka dni temu miałem nadzwyczajny sen, który chcę wam opowiedzieć, ale nie przypisuje mu żadnego znaczenia. Zasługuje tylko na waszą wyrozumiałość.
Zdawało mi się, że mój pokój był wytapetowany ślicznymi bielusieńkimi jedwabnymi atłasami w kwiaty lilii, błyszczące jak srebro.
Postać młodego kleryka w świetlistych szatach najpierw mglista, potem coraz wyraźniejsza ukazała mi się przed oczyma i wzniosła wysoko obok ściany, dopóki nie sformowała się w obraz, przemieniając się w anielską postać św. Alojzego Gonzagi. I ujrzałem także skrzynkę pocztową, zapełnioną listami żałobnymi, a obok kapłana, który mi mówił: „Jest ich tyle, że nawet się nie pomieszczą”.
Wtedy zrozumiałem, że śmierć ponownie ma się zbliżyć do naszych domów. Opowiedziałem niektórym to, co widziałem i myślałem, że mimo naszych starań i opieki Pan żądał w tych dniach ofiary tego syna, który teraz umarł.
Jednak to ból wielki! Ale nie bądźmy tymi, którzy dążą za Jezusem tylko do momentu „połamania się chlebem”, idźmy dalej, tak jak nasz brat, zawsze naprzód aż do wychylenia kielicha męki, jeżeli chcemy mieć udział z Chrystusem.
Jeżeli jednak śmierć w młodym wieku może przestraszać, pamiętajmy, że długie życie może być niebezpieczne: A chociażby nawet życie nasze wydawała się długie, „zawsze jest krótki nasz dzień i groźna noc, kiedy człowiek nie może niczego zrobić”.
Będziemy błogosławieni, jeżeli będziemy mieli zawsze przed oczyma dzień śmierci i usiłowali znaleźć się w owej godzinie bez grzechu, z czystym sercem. „Albowiem wielką nadzieją szczęśliwej śmierci - jak mówi autor książki «O naśladowaniu, Chrystusa» - napełni nas doskonała wzgarda ducha tego świata, płomienne pragnienie postępu w cnocie, umiłowanie zgody i pokoju, trudy pokuty, ochocze posłuszeństwo, zaparcie się siebie i znoszenie wszelkich przeciwności dla miłości Chrystusa” (ks. I, rozdz. 23).
Viano nie miał jeszcze dwudziestu jeden lat. Urodził się 9 listopada 1899 r. w San Pietro koło Monterosa w Valgranie. Rodzina jego była biedna, ale uczciwa. W dziesiątym roku życia stracił matkę.
Skończył trzy oddziały w szkole na wsi; wstąpił do nas i opuścił swoje góry, wznoszące się nad Cuneo, będąc jeszcze młodym i małym - można powiedzieć - będąc dzieckiem, tak samo jak mały Celestynek jego młodszy brat, którego przyprowadził do nas w zeszłym roku, a który obecnie jest w naszym studentacie w Villa Moffa.
Skończył pierwszą klasę gimnazjalną w Tortonie u ks. prof. Stefana Mazzarellego, o którym miło mi jest wspomnieć. Potem udał się do probandatu w Bra i sprawował się tak, że można by o nim powiedzieć to, co św. Grzegorz Wielki napisał o pewnym dziecku rzymskim: „Był ziarnkiem, rokującym piękne nadzieje”. Życie synów Boskiej Opatrzności, jak również wychowanie na służbę Bożą pod łagodnym kierownictwem naszego ks. Cremaschiego uczyniło zadość najwyższym pragnieniom jego duszy - życie jego od tego czasu może się streszczać w słowach: modlitwa i praca; modlitwa i nauka na przemian z pracą fizyczną, jak to było już u benedyktynów, stała się jego duchowym codziennym pokarmem.
Skończył czwartą klasę gimnazjalną w seminarium (1) w Bra, a piątą - w Cuneo. Egzamin państwowy do klasy szóstej zdał w kolegium Mellerio-Rosmini w Domodossoli, a potem przez dwa lata uczył (młodszych od siebie) w Villa Moffa i sam się przygotowywał do egzaminów maturalnych, które zdał w zeszłym roku w Novi bardzo pomyślnie, mimo że w tym samym czasie uczęszczał już na teologię do seminarium w Tortonie i był wychowawcą i nauczycielem młodszych kleryków (2). W tym roku uczęszczał dalej na teologię do seminarium i zapisał się na wydział literatury i filozofii uniwersytetu w Turynie; asystował klerykom i probantom, a oprócz tego wykładał niektóre przedmioty wychowawcom w kolegium.
Oczy jego ujawniały duszę czystą, dobrą, prostą, przeto wszyscy go lubili. Pracę uważał nie tylko za obowiązek sprawiedliwości, ale również za obowiązek z tytułu religii i pracował z synowskim oddaniem serca, a nie jak spekulant; był zawsze pogodny, zawsze pokorny, aktywny, zwracał mało uwagi na pokarm i odzież, które uważał za coś mniej ważnego, niż sam człowiek czy jego potrzeby duchowe.
Niedawna w swojej ojcowskiej i przenikliwej dobroci nasz biskup udzielił mu tonsury i czterech święceń mniejszych, przeto przeniósł się on do nieba, zaliczony już do służby Kościoła.
Był młodzieńcem zdolnym, chociaż nie zawsze to się ujawniała, jako że zajęty był „wieloma sprawami - quia pluribus intentus”; był z pewnością wielką nadzieją naszego powstającego Zgromadzenia, które z jego śmiercią ponosi prawdziwą stratę przede wszystkim dlatego, że okazał się zakonnikiem dobrego ducha, że służył jak sługa swoim braciom. Tak, Viano był klerykiem dobrego ducha i mogę o nim powiedzieć: to młody brat, który poległ w gorliwej pracy na polu miłości dla Zgromadzenia i na polu poświęcenia.
Nie szczędził swojego młodego życia, lecz umiał uczynić zeń całopalną ofiarę. Nie skończył jeszcze szkoły średniej, a już pomagał w nauczaniu, uznany zaś za niezdolnego do służby wojskowej z powodu wady nogi - gdy inni nasi klerycy walczyli pod sztandarem króla - on pod sztandarem Boga pracował za siebie i za innych; życie dla niego nie było innym świętem, jak tylko świętem ducha. Wreszcie było to życie takie, jakim być powinno, a więc służbą, walką, apostolstwem dobroci, dla nas natomiast, ludzi Zgromadzenia, jeszcze czymś więcej - „poświęceniem bez granic dla dusz i Kościoła”. Zrozumiał prędko, że w domach naszego rodzącego się Zgromadzenia znajduje się szerokie pole pracy również i dla kleryków i że kleryk u nas nie jest tylko studentem, a tym mniej paniczem, ale jest harownikiem (3) - harownikiem dusz. Żeby przygotować się godnie do świętych ślubów zakonnych i święceń kapłańskich nie wystarczy u nas modlić się, uczyć się, ale dla dobrego funkcjonowania zakładów trzeba jeszcze harować dłużej niż od pacierza rannego do wieczornego, harować z synowską miłością myśląc najpierw o innych, a potem o sobie, aby okazać przez to, czy się lub nie ma powołania, czy się ma owego ducha Bożego, prawdziwego ducha zaparcia się siebie i męczeństwa dla dobra dusz, ducha, który ma być właściwą cechą synów Boskiej Opatrzności. Spokoju nie znajduje się w bezczynności, ale w miłości czynnej i poświęceniu. 
Jeśli Zgromadzenie nie będzie wychowywane w tym duchu całkowitego poświęcenia i całkowitego zaparcia się siebie dla dusz i dla sprawy świętego Kościoła Bożego, nasze Zgromadzenie pozostanie zawsze na poziomie dziecka i nie osiągnie swojego celu.
My zaś powinniśmy dbać o to, żeby zarówno praca jak i nauka stały się cnotami, żeby życie nasze stało się poświęceniem i ofiarą, żeby uczucie wobec Boga, wiara w Boga, miłość Jezusa Chrystusa, Jego Kościoła, namiestnika Jego na ziemi stały się dla nas, jak i dla młodzieży nam powierzonej, jedynym prawdziwym dziełem wyzwolenia społecznego i życia wiecznego. My padniemy, ale tysiące dusz. powstanie i będzie żyło Bogiem i tym światłem, którym je oświetlimy i ukochamy w Panu.
Niech nas nie odstraszają ciężkie próby ani utrapienia, ani też cierpienia. Bóg mnoży cierpienia i utrapienia u tych dusz i w tych dziełach, które kocha. Wszystkie dzieła Boże, albo prawie wszystkie, powstają w cierpieniach i umacniają się w cierpieniach; większe też cierpienia sprawiają wyższą i świętszą radość. Powinniśmy tylko umieć ukryć łzy nasze w otwartym Sercu Jezusa ukrzyżowanego i starać się przez to osiągnąć szczerą i pokorną poprawę życia oraz pożytek wraz cnotami zakonnymi; przede wszystkim zaś na podstawie tych znaków, tych przypadków śmierci, tych wezwań Bożych starajmy się dobrze i na płaszczyźnie życia wewnętrznego zrozumieć to, czego Bóg wymaga od nas i od naszego Zgromadzenia.
Kto jest letni, niech się rozgrzeje; kto potrzebuje nawrócenia, niech się nawróci. Jeden zakonnik nawrócony sprawia tysiąc razy większą radość w niebie, aniżeli dziewięćdziesięciu dziewięciu sprawiedliwych zbawionych, bo dobro, które powstaje ze zła, jest dobrem większym.
Jeżeli po tym utrapieniu przyjdzie wiele innych - o co proszę i czego się spodziewam - jeżeli nastąpi jakaś inna śmierć, a serca nasze, o bracia drodzy, zaleją się krwią i zostaną rozdarte, wezwiemy pomocy Boga, której nie brakuje; niech przyjdzie, niech przyjdzie Pan, by umieścić wewnątrz, na zewnątrz i nad nami swój godny uwielbienia krzyż - boski zadatek Jego miłości. Niech przyjdzie Jezus Chrystus, aby jako suweren królować nad prochami naszej ludzkie natury, nad naszą nędzą, a każde cierpienie niech spowoduje ofiarę szczerą, postanowienie święte i hojne błogosławieństwo.
W takim duchu - zdaje mi się - umiał cierpieć nasz Viano pracując w Zgromadzeniu z wiarą i oddaniem; w takim duchu równie ofiarował Bogu siebie, swoje życie i śmierć za Zgromadzenie. Dlatego też błogosławiłem mu z prawdziwym uczuciem ojca w Chrystusie błogosławiłem mu bez końca z miłością nadziemską; zrobiłem to tak że w imieniu wszystkich naszych kapłanów. Jemu też powierzyłem siebie i was wszystkich gdy tylko będzie w niebie. Tam będzie się modlił za nas: zamiast pomagać nam na ziemi, pomagać będzie w niebie.
Mimo wszystko, z obowiązku, powinniśmy wspomagać jego duszę w tym wszystkim, co mu pozostaje do oczyszczenia, a Bóg obdarzy nas swoim wielkim miłosierdziem, tak jak wielkie będzie nasze miłosierdzie wobec zmarłych. Powtarzam: on miał swoje wewnętrzne zmagania i swoje ułomności, nie chcę bowiem łagodzić tego, co może zasługiwać na karę; przeciwnie, mówię, że powinniśmy prosić Boga, żeby mu przebaczył, chociaż był zawsze aniołem; ułomności nierzadko znajdują się nawet u tych, którzy swoje życie spędzili w świętości. Jeśli więc doskonałość mierzy się miłością, to on życie oddał za miłość. Zresztą - rozważmy - „nie unosi się płomień bez dymu - sine fumo, flamma non ascendit”.
Módlmy się jednak dużo za jego duszę, żeby Pan w nieskończonym swoim miłosierdziu przyjął ofiarę jego życia ze wszystkimi cierpieniami, które ją poprzedziły i dopełniły jako kąpiel oczyszczająca, i zlał na niego zasługi swojej męki uśmierci oraz aby nie odrzucał naszych pokornych modlitw, które zawsze będziemy zanosić za naszego brata.
Kościół nazywa „dniem narodzin - dies natalis” śmierć sprawiedliwych; oby więc wczorajsze święto Matki Bożej Łaskawej stało się twoim narodzeniem dla nieba, o drogi mój kleryku Viano!
Oby na twoje spotkanie wyszła nasza Matka Maryja, którą kochałeś więcej aniżeli dziecko swoją matkę rodzoną, i pod której niebieskim płaszczem rozpocząłeś i skończyłeś swoją zwycięską walkę. Chwal z nami Pana. On cię powołał ze słodkiej miłości, a obecnie zabrał z ziemi może dlatego, żeby marność i zło tego świata nie osłabiły twojego ducha. Przeszedłeś do życia wiecznego tak młody, lecz ręce twoje poniosły już owoce miłości, i można o tobie powiedzieć: „Wcześnie osiągnąwszy doskonałość, przeżył czasów wiele - Consummatus in brevi explevit tempora multa” (Mdr 4, 13). Odszedłeś błogosławiąc tym, którzy cię poprowadzili prostą drogą Bożą; przywołując uroczystym wielkim napomnieniem, jednego probanta zatrzymałeś na krawędzi przepaści wtedy, kiedy przyszedł cię pożegnać, aby wrócić do świata.
Ofiarowałeś się dla pokrzepienia i uświęcenia dusz., żyjąc w ubóstwie, pokorze, posłuszeństwie. Umysł twój oświecony przez wiarę prowadził cię do miłości Chrystusa, Kościoła i najmniejszych i najbiedniejszych dzieci Bożych; umysł twój ujarzmił twoją wolę, abyś natychmiast pomagał z głęboką i szczerą miłością swoim braciom duchowym i niedoświadczonej młodzieży. Obrałeś sobie życie i śmierć dla Chrystusa, a zatem otwórz serce! Miłość Jezusa, która cię zraniła i dała zapał da pracy, napełni twoje serce, duszę i całe twoje życie na wieki! Bóg będzie całkowicie należał do ciebie; walkę wygrałeś, wejdź do pełni życia wiecznego!
Tyle razy, o mój drogi synu, okazałeś twoją miłość rzymskiemu Kościołowi - „matce świętych”, matce naszej wiary i naszych dusz; przyrzekłeś, że będziesz zawsze należał do niego i pragnąłeś róść, aby wspomagać Kościół i papieża słowem, czynem, a nawet ofiarą z życia - męczeństwem. A więc, mój synu, za całą twoją miłość i wielkiego ducha niech ci zapłaci dziś Jezus, nasz Pan, „który niczego tak nie kocha - jak mówi św. Anzelm - jak wolności swojego Kościoła”.
Po śmierci ks, Gandiniego wielu byłych żołnierzy wstąpiło do Zgromadzenia, aby powiększyć nasze szeregi i pocieszam się nadzieją, że i ty, Viano, będziesz jak gdyby „nasieniem, które ulega zniszczeniu w ziemi, żeby się odrodzić uwielokrotnione”. Niech przyszłe pokolenia, probanci, klerycy - twoi wychowankowie, twój mały brat zostaną spadkobiercami twojego ducha, twoich cnót, twojego przywiązania do Kościoła i papieża, niech ujrzą dni pokoju i radości Kościoła, które ty przyspieszałeś życzeniami jak najgorętszymi.
Bardzo kochałeś Zgromadzenie; nawet w ostatnich dniach pytałeś o nie i mówiłeś mi, ze każda dobra nowina jest dla ciebie największą radością. Tak, synu mój, bardzo kochałeś Zgromadzenie, toteż bardzo będziesz przez nie opłakiwany, ale płacz, który czynimy nad tobą i smutek towarzyszący temu, staje się słodki przez łaskę, jaką Pan nam daje a to dlatego, że zarówno płacz jak i smutek jest uszlachetniony i pokrzepiony nadzieją nieba. Ach, to niebo, niebo! „Brzydka ziemia, piękne niebo - powtarzał ks. Cottolengo - brzydka ziemia, piękne niebo”.
Idź, idź zatem szczęśliwy, o mój synu, podczas gdy na ziemi czujemy powiew, który tchnie burzą. Idź, aby zebrać to, coś zasiał. Idź naprzód z innymi naszymi braćmi, którzy już są w niebie. „Hodie sit in pace locus tuus, et habitatio tua in sancta Sion - Dziś niech będzie twoje miejsce w pokoju, a mieszkanie na świętym Syjonie”. Módl się, módlcie się razem za nas i przygotujcie dla nas jedno miejsce, ale piękne, błyszczące, wysoko i blisko Boga - u stóp Matki Najświętszej. My nie ustaniemy w czuwaniu i pracy, oczekując naszego wezwania „z biodrami przepasanymi” i z „gorejącymi lampami” w ręku (por. Łk 12, 35).
Śpij zatem w spokoju, zasypiaj z Chrystusem; błogosławię ci jeszcze raz, błogosławić ci będę zawsze, o mój synu! Requiescat in pace!

Wasz najoddańszy w Jezusie Chrystusie

ks. Alojzy Orione
ze Zgromadzenia „Boskiej Opatrzności”

(1) Chodzi o niższe seminarium duchowne.
(2) Zdolniejszych kleryków powszechnie angażowano do pracy wychowawczej i dydaktycznej, chociaż oni sami nie mieli jeszcze ukończonych studiów teologicznych. Podobnie robił sam ks. Orione jako kleryk.
(3) Ks. Orione użył słowa „facchino”, co oznacza przede wszystkim tragarza, harownika czy robotnika ciężko pracującego.