Tortona, 15 XI 1922

Do ks. Adaglia w Ziemi św.

Dusz, dusz!

Mój drogi Księże Adaglia,

Otrzymałem twój list z 20 października w Wenecji, który - chociaż był taki, ty o tym wiesz - sprawił mi wielką przyjemność, ponieważ podawał trochę wiadomości o was.
Otrzymałem też inny z 19 sierpnia, który podobnie przyjąłem z przyjemnością, że aż tego nie mógłbym ci wyrazić.
Obecnie powiem ci, że się przyznaję, iż źle postąpiłem nie pisząc do ciebie, jakkolwiek nie powinienem ukrywać i tego, że miałem, tak jak i nadal mam, kłopoty z pisaniem.
Żeby jednak uwolnić cię od wszelkiego przygnębiającego wrażenia z powodu mojego milczenia, powinienem od razu oznajmić, że mam pełne zaufanie do ciebie i że zasadniczo również tak samo widzę sprawy, jak ty je widzisz. Jestem zadowolony z twojego ducha, jak i pracy i życia, jakie pędzisz, oraz w pełni podzielam z tobą przekonanie, że misjonarze powinni być dobrego ducha zakonnego oraz pracowici i o dużych umiejętnościach.
Wracam i ja z krajów misyjnych i może bardziej misyjnych niż Ziemia święta i myślę, że tak jak apostołowie rozpoczęli życie apostolskie od opuszczenia wszystkiego, żeby naśladować Jezusa Chrystusa, tak i tylko w taki sposób staje się ktoś prawdziwym misjonarzem, misjonarzem nie z imienia, nie na żarty, zawodowcem czy spekulantem.
Podtrzymuję i czuję to dziś bardziej niż kiedykolwiek, że dzieło misji jest najświętszą sprawą, że powołanie do pracy misyjnej jest największą łaską Bożą; ale też obecnie rozumiem, że jest to dzieło najbardziej trudne i niebezpieczne i że wymaga, żeby przy zaangażowaniu się weń, w tak wielkie dzieło posługiwano się roztropnością w celu ustrzeżenia się od wielkich niebezpieczeństw duchowych i w celu zebrania więcej owoców z tylu dokonanych poświęceń i trudów, oraz żeby ten, kto jest do tego powołany, przeszedł dobrą próbę powołania i przygotował się przez prawdziwą świętość życia.
Z wielkim bólem spostrzegłem w Brazylii i Argentynie, że ludzi rzeczywiście apostolskich jest bardzo mało i że gdyby misjonarzy było mniej co do liczby, a więcej co do cnoty, bezinteresowności, ducha poświęcenia, zebrałoby się żniwo dusz dużo, dużo obfitsze!
W niektórych częściach Ameryki najwięcej misjonarzy jest z nazwy; jadą w te strony, żeby się uchylić od dyscypliny i od bliskiego nadzoru biskupów, żeby się amerykanizować, robić pieniądze i żyć często nawet bardzo nieuczciwie.
Ile razy się wstydziłem z powodu tych „panów misjonarzy”, ile razy płakałem! Biedny Kościół, biedny Kościół i biedne dusze! Jaka to wielka krzywda dla dusz i dla sprawy samej ewangelii!
Kilka dni temu powrócił tu do diecezji jeden tak zwany misjonarz z Argentyny, który przywiózł 200 tys. lirów! To kapitał zbity po wojnie, ponieważ po wojnie wyjechał do Ameryki; ja, który go tam widziałem, mogę ci powiedzieć, że on był jeszcze najlepszy z wielu, jakich poznałem. Prośmy naszego Pana, żeby wzbudził ludzi naprawdę apostolskich!

A my, którym trochę Bóg otwiera oczy i daje trochę doświadczenia, zróbmy postanowienie, że będziemy wysyłać na misje tylko tych, którzy podczas długiej próby wykażą, iż są rzeczywiście do misji powołani przez Boga i tylko tych, którzy są wypróbowani co do powołania misyjnego i wykażą prawdziwego ducha pokory, wiary, pobożności, umartwienia, posłuszeństwa, pracowitości, poświęcenia i gorliwości.
Teraz powracam do twojego listu.
(...) Mówmy zatem o współbracie i o różnicy w postępowaniu między tobą o nim. O nim i o jego systemie, wyrażającym się raczej zlecaniem pracy niż pracą, i o jego skromnych możliwościach, czy lepiej o jego unikaniu poświęcenia, ty wiesz, ja ci o tym mówiłem jasno, kiedy się rozprawiało o współpracownikach, których miałem ci dać. Nie ukrywałem ci nic z tego, co wiedziałem.
(...) Nie zataiłem ci także, jakiej pracy i poświęcenia będzie wymagało życie, które mieliście podjąć, że mianowicie nie przychodzi się do jakiegoś miasta czy kolegium, ale do kolonii (1) i to, żeby stworzyć zarówno kolonię rolniczą jak i misję, żeby pracować, a nie wydawać zlecenia pracy; ja jeszcze mam notatki: on przyrzekł z wielką powagą poprawić się w tym, w czym się uprzednio zaniedbał. Później jak tylko mi powiedział z entuzjazmem, że pojedzie - mówiłem mu o Matce Najświętszej i o zasługach, jakie sobie przygotowuje na niebo. Jego postanowienie wydawało mi się szczere, a także to, że gdyby chciał, mógłby oddać usługi sprawie misji i miałby do tego zdrowie, odpowiedni wiek i zdolności.
(...) Obecnie, nim przejdę do drugiego listu, czuję, że powinienem wezwać siebie i ciebie do spokojnej refleksji nad współbratem nie po to żeby go uniewinnić, ale żeby nie zarządzić czegoś pierwej, zanim się wszystko rozważy, i postępować w prawdziwym duchu miłości w Panu również wobec tych, a przede wszystkim wobec tych, którzy nam sprawiają cierpienie.
(...) Zastanów się trochę; on robi mało, a czy ty czasem nie żądasz za dużo? Czy nie będzie to klasyczny przykład na to, że lepsze jest wrogiem dobrego? Wybacz mi, wiesz, wcale nie powątpiewam o tobie, mój drogi dobry synu, ale należy trochę postępować jak mama, która zawsze lubi tolerować, naprawiać, znieść cierpliwie i wnieść pokój między swoje dziatki, mimo uznania winy któregoś z nich.
Obecnie przejdę do drugiego twego listu.
(...) Ale nie, drogi księże Adaglio, nie będzie tego, żebym miał porzucić ziemię, która piła krew naszego Pana, choć nawet sam nasz Pan nie będzie się domagał tego, czego nie mam: Jednego dobrego już mam na oku; nie mogłem jeszcze z nim porozmawiać. Przeczytam mu części twoich dwóch listów, które się odnoszą do ducha, do życia, do pracy, jaką należy podjąć w Rafat. Jeżeli się zgodzi, wydaje mi się, że będzie dobrze pracował; dotąd zdawał życiowy egzamin. Mamy jeszcze innego w nowicjacie w Bra - mówię ciągle o osobach, zdolnych do pracy.
Ks. Cremaschi mówi o nim same dobre rzeczy i chce, żebym go przyoblókł w habit pustelnika; pochodzi z okolicy Cuneo, jest silnym wieśniakiem, ma około 40 lat. Ale za krótki to czas, jaki spędził u nas; dlatego wolałbym go jeszcze trochę wypróbować. Na razie wszystkie jego poczynania są dobre.
W sprawie zabrania ci tamtego współbrata nie będę stawiał żadnych trudności, jednak czekam na twoją zgodę w tym względzie, ponieważ twój list nie jest w całości tak podniosły i pogodny, jak ty sam na pewno zamierzałeś.
Gdyby któryś z tych dwóch, o których ci pisałem - a którzy mi się wydali dosyć zdatni do pełnienia tych obowiązków ze względu na ducha i wolę pracy i ze względu na miłość Jezusa Chrystusa oraz na czynienie dobra przez swój przykład - nie czuł się na siłach, żeby tam przybyć, lub tego nie mógł, myślę, że Boska Opatrzność nie pozwoli mi przyjść z pomocą ani zasugerować jakiegoś innego naszego dobrego współbrata.
Wydaje mi się, że odpowiedziałem na wszystko. Zatem krótko: chcę, żeby nasi zakonnicy - gdziekolwiek by byli - pracowali, a pracowali dobrze i dla miłości Chrystusa błogosławionego i dla tej miłości świętej nauczali bardziej przykładem niż słowami, jak należy dobrze pracować, by wypełnić wielkie przykazanie Boga o pracy i w ten sposób uświęcać życie.
Jednak powiem ci, że wolałbym dać jeszcze temu współbratu trochę czasu, jeżeli nadal nie będzie pracował, odwołam go. Ale jeśli mi doniesiesz, że uważasz taką próbę za bezużyteczną, wtedy - tak jak to napisałem wyżej - odwołam go zaraz. Napiszę do niego w tych dniach, a ty zobaczysz, jak przyjmie mój list.
Pozwól więc, że ci dodam ducha i otuchy do cierpliwości, jako że cierpliwość uważam za największą zaletę mądrego przełożonego. Przemawiaj z otwartością serca i rzetelnością, przemawiaj bardziej z miłością brata kapłana niż z powagą przełożonego; staraj się użyć wszystkich środków i bądź gotów do znoszenia jakichś błędów czy niestosowności z nieograniczoną cierpliwością, drogi mój księże Adaglio, z nieograniczoną cierpliwością.
Im więcej zdobędziesz miłości, z im większą cierpliwością zniesiesz braki i wady twego personelu - widzisz, często nie robią tego, ponieważ po prostu nie potrafią: przechodzą do stanu zwykłego ponieważ nie są zdolni podnieść się na wyższy poziom; schodzą do 4 lub 6 (2), ponieważ nie potrafią się wznieść z tamtych odpowiednio do 5 lub 7; wtedy też trzeba się zadowolić i przyjąć to minimum, jakie dają - tym bardziej pozyskasz ich serca i poprowadzisz dokąd będziesz chciał albo przynajmniej tam, dokąd uznasz, że mogą dojść. Trzeba ich zrozumieć i nie żądać rzeczy niemożliwych ani też nie wymagać za wiele; trzeba być umiarkowanym - właśnie dlatego umiarkowanie i roztropność są zaletami koniecznymi, przede wszystkim koniecznymi dla przełożonych. Wtedy bardzo prędko nastąpi poprawa z ewentualnych błędów, pod warunkiem że nie było niemożliwości albo niezdolności moralnej.
Jednak nie ustawaj w ciągłej zachęcie w Panu; nie ustawaj w ukazywaniu z braterską i kapłańską swobodą przewinień, ułomności i braków, i w nawoływaniu do obowiązku; rób to z czystej miłości Bożej, bez żadnego zgorzknienia, ale ze spokojem, z wytrwałością, z siłą jeżeli trzeba, ze spokojną roztropnością i zawsze jednakowo. Staraj się, żeby ostatnie słowo zawsze otwierało serce, a nie zamykało. A następnie polecaj się Matce Najświętszej.
Rozumiem, że będziesz miał wiele trudności do pokonania, ale Najświętsza Dziewica cię wspomoże; proś Ją z pokorną ufnością i z sercem. Ja ci też pomogę przez celebrację mszy św. Bądź wobec współbraci taki, a nawet jeszcze lepszy; postępuj tak, jak gdybyś postępował wobec syna twojego ojca i twojej matki (3). Bóg ci to wynagrodzi w niebie... Niech was Pan pokrzepia, wspomaga zawsze i błogosławi, o drodzy moi synowie! Wybaczcie mi, że od dłuższego czasu nie pisałem do was; aby Bóg wspomagał w naprawieniu wszelkich moich braków.
Róbmy wszystko dla miłości i w miłości Jezusa Chrystusa naszego Pana, a wszystko stanie się łatwe, lekkie, słodkie i godne kochania. Bez miłości Bożej wszystko jest zimne, wymuszone i ciężkie; z miłością Jezusa Chrystusa zaś i dla miłości Jezusa Chrystusa jest słodkie, upragnione, tak że wreszcie krzyż staje się skarbem i dobrem, bez którego nie można żyć, i tym, co przez śmierć staje się życiem i szczęśliwością duszy!
O, jakaż to wspaniała rzecz kochać choćby trochę Pana! O, jakże równie wspaniałą rzeczą jest wzajemna miłość, wzajemna zachęta, wzajemne współczucie i wzajemna pomoc w braterskiej miłości, pochodzącej od naszego Pana, który jest naszym Bogiem a zarazem Bratem - Pierworodnym Synem Maryi Panny; my jesteśmy dziećmi następnymi.
Tobie, o mój drogi księże Adaglio, który wydajesz mi się strapiony i doświadczany na duchu, chcę wyprosić specjalne pokrzepienie i specjalne błogosławieństwo Boże. Po ojcowsku cię zachęcam, żebyś się zwracał do Boga, który jest Bogiem wszelkiej pociechy w każdym twoim utrapieniu, aby ci udzielał pomocy i aby to błogosławieństwo kierowało cię ku większemu dobru.
Mamy w psalmach tyle, tyle świętych wyrażeń, które otwierają nam serca na Boga w godzinach próby i w godzinach naszego utrudzenia: „Dopomóż mi, Panie, mój Boże - Adiuva me, Domine Deus meus” (por. Ps 108 [109], 26). „Panie, niechże Ci się spodoba mnie wyrwać - Complaceat tibi, Domine, ut eruas me” (por. Ps 39 [40], 14). Święta Ewangelia przypomina nam boskie słowa Pana, skierowane do Ojca niebieskiego w bolesnej godzinie opuszczenia i ofiary: „Teraz dusza moja doznała lęku i cóż mam powiedzieć? Ojcze, wybaw mnie...! Ojcze, uwielbij imię Twoje - Nunc anima mea turbata est. Et quid dicam? Pater, salvifica me...! Pater, clarifica Nomen tuum” (por. J 12, 27-28).
Ale najwyższe boskie słowo pokrzepienia, a zarazem całkowitego oddania i prośby znajduje się w modlitwie „Ojcze nasz - Pater noster”. Zasługujemy niestety na utrapienia i zmartwienia, ale „niech się dzieje Twoja wola, Boże - fiat voluntas tua”. Wiadomo, i to się czuje, ze wszechmocna ręka Boga, który jest dla nas Ojcem, nie opuści nas w swojej ojcowskiej boskiej dobroci i Opatrzności; wystarczy do uwolnienia nas od doświadczeń i do uśmierzenia ataków - jeżeli my z pokorą wezwiemy Go – i do pocieszenia nas w godzinach szarych, w niepokojach ducha, w godzinach utrapienia: „Dobry jest Pan - On obroną w dniu niedoli - Bonus Dominus et confortans in die tribulationis” (por. Nah 1, 7).
Wzmacniaj się zatem zawsze u stóp Pana i na modlitwie, i pomnażaj w twoich współbraciach ducha i życie zakonne, a wszystko inne w sposób naturalny - zobaczysz - przyjdzie samo.
Módl się, polecaj pokornie Matce naszej Najświętszej, a zobaczysz, że Pan stanie ci się bliski. Stanie ci się bliski i wprowadzi odnowę we wszystkie twoje sprawy osobiste, i uwolni twych braci od braków ponad miarę, jeżeli oni będą Go o to prosić, jeżeli zechcą mnie posłuchać, alba lepiej, zechcą posłuchać samego Pana.
Bądź silny i wytrwały: tak jak złoto w ogniu, tak miłość i wiarę w Zgromadzeniu próbuje się w bólach i doświadczeniach. Niech się nie trwoży nasze serce ani się nie lęka - „Non turbetur cor vestrum, neque formidet”. (J 14, 27). Bądź wspaniałomyślny i silny w miłości, w niesieniu pokrzepienia i we współczuciu twoim współbraciom, tak jak matka postępuje względem swoich dzieci!
Wiesz, co mówi Pismo św., że mianowicie Jakub porównywał swoje kroki i nogi nie z nogami Ezawa, ale z krokami i nogami swoich dzieci, a nawet swoich owieczek. Wielkie pouczenie dla nas! Miej głęboką wiarę w Pana, miej głęboką wiarę w Opatrzność Bożą.
Jeżeli do ciebie nie piszę, nie uważaj się, mój synu, przez to za opuszczonego: jestem ci zawsze bliski. Po dziesięciu latach zrozumiesz wiele rzeczy i wtedy powiesz: patrz, nie było tak, jak myślałem!
Wkrótce pojadę do Polski z ks. Aleksandrem (4), który przybył tu żeby mnie zabrać; przywiózł on pewną sumę na wydatki w Polsce celem zebrania sierot wojennych i w ten sposób skupienia trochę owych naszych braci (5).
(...) Kończę prosząc dobrego Pana, żeby obrócił w radość wszelkie twoje smutki; następnie zachęcam siebie i ciebie słowami, którymi św. Jakub rozpoczyna swój list: „Za pełną radość poczytujcie to sobie, bracia moi, ilekroć spadają na was rożne doświadczenia. Wiedzcie, że to, co wystawia waszą wiarę na próbę, rodzi wytrwałość”. (Jk 1, 2-3).
Dlatego Ojciec niebieski wysłał nas nie na doczesne radości, ale na wielkie boje; nie na cieszenie się zaszczytami, ale na pośmiewisko; nie na wypoczynek, ale na utrudzenie i cierpienie, a tym sposobem i tylko tym sposobem na zebranie wielu owoców w cierpliwości.
Teraz kończę, bo już czas. Oto tym długim listem chcę zadośćuczynić w pewnej mierze długiemu milczeniu i dzielącej nas odległości. Kończę zwracając się jeszcze raz do ciebie, ale nie tylko do ciebie - do ciebie i do wszystkich innych: codziennie przy ołtarzu czuję się tak, tak bardzo bliski wam; mam nadzieję, że również wy co dzień czujecie się wraz z Jezusem Panem bliscy mnie!
Naprzód, o moi synowie, życie jest krótkie, utrudzenie jest krótkie, a oczekuje nas niebo! Odwagi, o moi drodzy, kroczmy naprzód razem! Jezus jest z nami! Kroczmy naprzód razem, to znaczy miejmy tę samą wolę, tę samą miłość - bądźmy zjednoczeni. A to jest siła naszego życia zakonnego.
Podjęliśmy krzyż dla miłości Jezusa - wytrwajmy na krzyżu dla miłości Jezusa! On, który jest naszym Wodzem i idzie przed nami, będzie nam pomagał. „Bóg nasz walczył za nas - Deus noster pugnavit pro nobis” (por. Jdt 5, 16 wg Wulgaty).
„Postępujcie mężnie - viriliter agite”! (por. 1 Kor 16, 13). Naprzód mężnie, o moi drodzy: Jezus jest z nami!
Ściskam was wszystkich i każdego z osobna; przekazuję wam specjalne błogosławieństwo Ojca św. i sam wam błogosławię z całej duszy i serca. Oddaję was w ręce Matki Najświętszej. Módlcie się za mnie! Pamiętajcie o ks. Quadrotcie, pamiętajcie o naszych braciach we Włoszech i o braciach w Brazylii i Argentynie! Oni czują się dobrze i pracują, żeby osiągnąć niebo! Drogie niebo, drogie niebo gdzie będziemy wszyscy razem wraz z naszym Panem i z Matką Najświętszą.
Ściskam was jeszcze „w pocałunku Chrystusowym - in osculo Christi”, najoddańszy ojciec w Panu
ks. Alojzy Orione
ze Zgromadzenia „Boskiej Opatrzności”
Wyrazy uszanowania dla Jego Ekscelencji patriarchy. Ilekroć znajdziecie się na bardzo czczonym miejscu naszej wiary i naszego serca, pamiętajcie o mnie i o waszych braciach, przebywających daleko.

(1) Większe gospodarstwo rolne, będące szkołą przygotowania do zawodu rolnika.
(2) Stopnie szkolne podane w skali włoskiej od 1 do 10.
(3) Czyli wobec swego brata.
(4) Mowa o ks. A. Chwiłowiczu, którego z początkiem 1923 r. ks. Orione wysłał do Polski celem przeszczepienia Zgromadzenia do naszego kraju. 
(5) Być może ks. Orione ma na myśli innych orionistów Polaków, między innymi ks. R. Szulczewskiego, ks. L. Szczygła, kl. W. Skoczka.