Tortona, 5 VIII 1920

Do ks. Błażeja Marabotta (1)

Dusz, dusz !

Drogi Błażeju,

Odpowiadam na twój list z 2 bm.
Bądź spokojny i pracuj ,,w Panu - in Domino”. Staraj się jeść nieco więcej i wzmocnić się pożywnymi posiłkami.
Zapewniam cię, nie ma żadnej nieufności w stosunku do ciebie - nie ma jej ani z mojej strony, ani ze strony ks. Sterpiego, który nawet kilka dni temu mówił mi o tobie z wielkim szacunkiem i uczuciem w Jezusie Chrystusie. Cieszysz się pełnym naszym zaufaniem, tylko że w pewnych sprawach chciałbym cię widzieć mniej powolnym, a bardziej czynnym, i chciałbym cię widzieć bardziej wenecjaninem niż genueńczykiem.
Chciałbym też, żebyś pozyskał więcej serca twoich chłopców i dzięki temu mógł lepiej ich kierować do Pana; powinieneś to robić modląc się, łącząc w sobie równocześnie słodycz i surowość. Przywołuj ich, zbliżaj się do nich bardziej, staraj się o to, żeby zrozumieli, iż pragnie się ich dobra - ich prawdziwego dobra moralnego, zawodowego i chrześcijańskiego.
Młodzieniec - pamiętaj o tym dobrze - należy do tego, kto go oświeca i kocha, kto jest wobec niego szczery. My często grzeszymy nieszczerością wobec młodzieńców, i to jest wielki błąd. Młodzieniec powinien odczuć to, że przełożeni mają dla niego uczucie i szacunek, a wtedy można go poprowadzić dokąd się zechce. Młodzieniec powinien również wiedzieć i czuć, że się go kocha, szanuje i czuwa nad nim z miłością, ale że się czuwa nad nim zawsze, a nigdy nie poniża, nie upokarza wobec innych, chyba tylko w przypadkach wyjątkowych, żeby usunąć zły przykład.
Nie chcę, żebyście mówili lub pozwalali mówić cokolwiek złego przeciwko Stowarzyszeniu Miłosierdzia; nie należy nigdy mówić: „Stowarzyszenie Miłosierdzia jest takie lub owakie”. Nie, tylko nie to, proszę was w Panu. Taki sposób postępowania i mówienia szkodzi, szkodzi nam bardzo, bardzo. Nie róbcie tego na miłość boską.
Nie mów też nigdy: „Ci wenecjanie są tacy, tu w Wenecji to jest tak”! Albo: „Wenecjanie mają niedobry charakter, są bezwolni, nie chce się im pracować itp.”, nie pozwalaj też na inne wyrażenia, które mogą urazić wrażliwość wenecjan i tak już bardzo wielką. Nie, moi drodzy synowie, ja was proszę, ja was zaklinam na Jezusa Chrystusa, żebyście nie nabywali takich manier, które wykraczają przeciw miłości i przeciw dobremu wychowaniu i grzeczności, którą powinniśmy mieć sami, jako że jesteśmy naśladowcami Jezusa Chrystusa i jako że posiadamy właściwy i słuszny system wychowania i budowania w Chrystusie.
W czasie mojego ostatniego pobytu w Wenecji miałem tę przykrą sposobność słyszeć kilkakrotnie podobne wyrażenia i nie umiem ci wyrazić, jak to źle podziałało na mnie.
Pamiętam, że czytałem w życiorysie Rosminiego, który - pominąwszy jego błędy filozoficzne i liberalne teorie, sprzeczne z naszym duchem i naszymi pojęciami - był jednak człowiekiem bardzo pobożnym i wykształcanym, głębokim znawcą serca ludzkiego i chrześcijańskim wychowawcą wysokiej klasy, co pisał on do swoich zakonników, których wysłał, aby pracowali nie tylko wśród katolików, ale także wśród protestantów w Anglii: „Ja was błagam i zaklinam «na miłość Chrystusa - in visceribus Christi», żebyście się stawali i okazywali Anglikami w waszym działaniu, w sposobie bycia myślenia, okazywali się Anglikami z miłości, do Jezusa Chrystusa nie tylko w języku i obyczajach, ale we wszystkim, co nie jest ewidentnym grzechem; w tym zaś, co by było wątpliwym złem, w tym stańcie się Anglikami z miłości do Jezusa Chrystusa i dusz, i w ten sposób nawrócicie Anglię”. Pozostanie słynny i na zawsze błogosławiony wielki o. Ricci z Maceraty, święty i uczony jezuita, który w Chinach z miłości do Jezusa Chrystusa i dusz stał się do tego stopnia Chińczykiem, ze wydawało się, iż przekroczył granice i poszedł tak daleko, że prawie groziła mu ekskomunika Rzymu. Ale dopiero po jego śmierci Rzym go zrozumiał.
I tak samo postępowali św. Cyry1 i św. Metody, którzy celem nawracania Słowian stali się całkowicie Słowianami - również w liturgii - i którzy na wezwanie przybyli do Rzymu, aby się obronić; stawili się i zostali zatwierdzeni i pobłogosławieni przez papieża, a potem przez Kościół ogłoszeni świętymi.
A czy św. Paweł nie napisał, że pragnął być wyklęty, ekskomunikowany, aby czynić dobrze i zbawiać dusze?
O tym właśnie mówi Rosmini w liście do o. Gentilego, który był w Anglii: „Każdy naród ma swoje zwyczaje i one są dobre w jego oczach; we wszystkim, co nie jest oczywistym grzechem, stańcie się doskonałymi Anglikami, aby dokonać większego dobra”.
A ja mówię ci, drogi Błażeju: we wszystkim, co nie jest złem i nie stanowi słabości charakteru, stań się doskonałym wenecjaninem z miłości do Jezusa Chrystusa. Kochajcie Wenecję, aby lepiej zbawiać wenecjan i aby móc lepiej czynić dobro na rzecz sierot.
Czyście nie słyszeli, jak ja wysławiałem Wenecję na święto Hieronima Emilianiego? Wysławiałem Wenecję nie dlatego, żeby okazać erudycję albo znajomość historii, lecz aby lepiej wejść w serca i posiąść serca wenecjan obecnych tam i poprowadzić ich do Boga.
Róbcie tak i wy. Zaledwie jest coś do pochwalenia - pochwalcie, ale nigdy nie gańcie, nigdy, nigdy, chyba żeby chodziło o zło wielkie i bardzo widoczne.
Gdy mając 13 lat. opuściłem rodzinę i nająłem za pięć lirów wózek zaprzęgnięty w osła, tudzież położyłem na nim mały kuferek, aby udać się do Voghery i zostać zakonnikiem św. Franciszka, miałem duszę przepełnianą wiarą i zapałem, że stanę się świętym zakonnikiem i że raczej umrę, niż powrócę do świata i do mojej miejscowości. Przybywszy do klasztoru spotkałem wstrętny typ kapłana zakonnika, który poza tym że odprawiał mszę św., nic nie miał z księdza; był człowiekiem bardzo wulgarnym i grubiańskim. Miał lub mógł mieć już 50 lat. Zbliżył się do mnie i zapytał, z jakiej jestem miejscowości. Odpowiedziałem, że z Pontecurone. Wtedy zaczął się wyśmiewać z mojej wsi i krytykować jej mieszkańców - wsi, którą pożegnałem, a która pozostawała zawsze w moim sercu, jako że krew to nie woda; miłość do własnego gniazda, do własnej wioski jest święta i stanowi wielką cząstkę naszego życia. Ten zaś w wielce niegrzeczny i niestosowny sposób widząc, że ja milczę stojąc przed nim - ja trzynastoletnie dziecko, które ledwie wchodziło do klasztoru i wyobrażało sobie klasztor jako raj myśląc, że wszyscy zakonnicy są święci, mili, grzeczni i dobrze wychowani, tak jak był wychowany mój nauczyciel ze szkoły podstawowej, były garybaldczyk; widząc więc, jak się rumieniłem i spuszczałem oczy przed nim, który wyrażeniami i gestami uwłaczającymi wychowaniu dawał do zrozumienia, że wszyscy ludzie z mojej wioski mieli wole pod brodą, na pewno nie myślał o fatalnym wrażeniu, jakie na mnie robiły jego obraźliwe słowa pad adresem mojej wsi i że gdyby chodziła tylko o niego, wziąłbym kapelusz i opuściłbym klasztor i powołanie, i być może byłbym potępiony.
Od tego popołudnia minęła już dobrych 35 lat, a ja mam jeszcze przed oczyma żywy, bolesny obraz postępowania owego zakonnika - marnego zakonnika - wobec mnie przy moim pierwszym wstąpieniu do zakonu. Później zmarł; ja zaś asystowałem przy jego śmierci i dużo modliłem się za niego, żeby miłosierny Bóg przyjął go w niebie lepiej, niż on mnie w bramie klasztornej.
Drogi Błażeju, przeczytasz ten mój list twoim dwom pomocnikom, a potem poprosisz ks. Pensę, aby polecił go również odczytać klerykom w sierocińcu, ponieważ widzę, że to pismo nabrało szczególnej wagi i zamiast być odpowiedzią na twój list, stało się omówieniem wychowawczym metod, służącym nam wszystkim.
Słyszałem także w Manin, jak ktoś mówił, żeby nie dawać sygnałów trąbką, ale wprowadzić dzwonek, jak to się robi tutaj i w innych naszych domach. Nie, absolutnie nie! „Nihil innovetur - niczego nie wprowadzać” w Wenecji, przynajmniej teraz. 
W stosunku do zmian postępujmy powoli i nie pozwólmy się ponieść „żądzy reformy” - mawiał czcigodny ks. Bosko.
Nasz nieodżałowany ks. Gandini - powiedzmy sobie tutaj szczerze - stał się ofiarą swojego ducha nowatorstwa i reformy. 
Zdawało się mu, że wszystka tu idzie źle, że ks. Sterpi po tylu latach zrobił niewiele dobrego albo zgoła wcale, że ks. Fiori przez dziesięciolecie swej czujnej opieki i pracy nie zrobił niczego, a tylko popełniał błędy. Za życia współbrata mówmy, a nie po śmierci; módlmy się raczej stale za niego, ale prawda jest taka, nie inna. Według niego wszystko należało ulepszyć, wszystko należało zreformować; wbrew pewnym powziętym decyzjom, że przez rok nie powinno się niczego zmieniać bez wyraźnego pozwolenia, zaczął pewne rzeczy usuwać, rozbierać bez porozumienia i bez taktu - to obraza i niedelikatność wobec tego, który był tu poprzednio - zaczął zaraz wprowadzać nowości lub przeciwne zwyczaje w stosunku do tego, co było uprzednio, i tak został ofiarą swojej żądzy reformy.
Z gabinetu dyrekcji i pokoju, gdzie spał przedtem ks. Sterpi, usunął wszystko: obrazy, stoły, nawet starożytną figurę Madonny, u której stop zebrałem pierwszych chłopców. Usunął również mały piecyk mimo zimy, ponieważ uważał, że jest niepotrzebny. W zamian wstawił inne obrazy, inne meble, inny stół bardziej elegancki, i nie chciał zatrzymać nawet piecyka. Następnie późno wieczorem - bez mojej wiedzy - kazał sobie przynosić kosz z żarzącym się węglem do ogrzania pomieszczenia i stawiać w odległości może półtora metra od łóżka, na którym sypiał.
Gdy znaleźliśmy go na ziemi już nieprzytomnego i umierającego, nie spostrzegłem, że obok łóżka, gdzie przedtem ks. Sterpi trzymał miednicę, znajdował się wielki kosz na żarzące się węgle. Dopiero chłopiec Cavallero - który przynosił mu go po kryjomu każdego wieczoru - powiedział: „Wczoraj wieczorem przyniosłem koszyk z jeszcze dobrym ogniem, z węglem na wysokość półtorej dłoni”. A następnie zapewnił mnie, że zwykł był przynosić mu go co wieczór. Tylko że w inne wieczory nie był tak napełniony, jak również drzwi, które łączyły dwa pokoje, były otwarte.
Tej nocy natomiast były zamknięte i przestrzeń była mniejsza, powietrze zostało całkowicie zużyte i on uległ zaczadzeniu. Lekarz orzekł, że musiał umrzeć na serce, ale ks. Gandini nigdy się nie skarżył na palpitacje ani na inne dolegliwości serca. Podtrzymuję opinię, że jego śmierć nastąpiła z powodu zaczadzenia i były tego dowody; stał się ofiarą swego ducha nowatorstwa, biedaczek. Módlmy się za niego!
Zresztą on sam musiał odczuwać brak powietrza, ponieważ wstał z łóżka i poszedł, aby otworzyć drzwi, ale tam przy samych drzwiach upadł, bo nie miał już sił ich otworzyć, tam też leżał przez kilka godzin na ziemi - do chwili, gdyśmy go rano odnaleźli.
A więc konkluzja - pozostawmy na uboczu zamiłowanie do nowatorstwa i żądzę reformowania, bo to jest wada i to poważna.
Ona wskazuje niekiedy również -na wielką miłość własną i na wyolbrzymione wyobrażenie o sobie - wyobrażenie, które upokarza i lekceważy - często niesprawiedliwie - innych, którzy byli przed nami, chociażby to byli nawet ludzie świeccy. Mam na myśli instytuty w Wenecji. Jeszcze gorzej byłoby, gdyby chodziło o instytuty, w których uprzednio byli nasi bracia.
Postępujmy ostrożnie ze zmianami i powstrzymujmy się od wszelkiej manii reform i zmian.
Nie należy rozprawiać o potrzebie reformowania czegoś, poprawiania czegoś tam czy tu, ale niech każdy z nas zreformuje swoje postępowanie, własne metody, choćbyśmy nawet nie mieli potrzeby zwalczania naszej pychy i próżności. Czcigodny ks. Bosko i ks. Rua tak bardzo mocno podkreślali, abyśmy wystrzegali się kaprysów reform.
Podobnie strzeżmy się przed wzajemnym krytykowaniem, jak to robi od pewnego czasu pewien kleryk ograniczony umysłowo, ale też ubogi duchowo, który gdziekolwiek przebywał po odbyciu służby wojskowej, to wszędzie tam szerzył zło, a jego język - wydaje mi się - niczego innego nie robił, tylko siał truciznę przeciw braciom i słowa niezgody, niegodne kleryka.
Ale właśnie teraz z pomocą Bożą staramy się temu zaradzić miłością, ale też należytą energią. Już został zwolniony, jeszcze pozostaje wśród nas przez jakiś czas tytułem próby.
Pragnę jednak, żeby wszelkie szemranie skończyło się; kto szemrze, nie ma ducha Bożego.
Niechaj ci, którzy czują się winni, unikają, jak zarazy okazywania, że są bardziej zdolni od innych, bardziej sprawni w działaniu, mądrzejsi i że oni jedynie są zdolni do wprowadzenia dyscypliny, albo umieją dobrze uczyć. To objaw ambicji, to duch nadmiernej ambicji, który powinien być wykorzeniony w zarodku - ten fragment adresuję do kleryków.
Niechaj zawsze panuje wśród nas miłość w uczynkach, w słowach, w uczuciach w Jezusie Chrystusie.
W odniesieniu do naszych wychowanków nigdy nie posługujmy się pieszczotami, ckliwością, ale także nie używajmy środków gwałtownych - kija czy innych tego rodzaju kar. Z wielką cierpliwością i z pomysłową troskliwością należy zadbać o prawdziwe dobro młodzieńców, których Opatrzność Boża nam powierzyła.
Pamiętajmy, że wykroczylibyśmy w sposób istotny przeciwko naszemu celowi, gdybyśmy ograniczali się do dawania wykształcenia literackiego lub zawodowego bez wiązania z tym wychowania chrześcijańskiego i szczerze katolickiego serca, oraz przygotowania do życia.
Do tego przede wszystkim powinniśmy dążyć, a mianowicie do formowania naszych wychowanków na dobrych i prawdziwych chrześcijan - katolików nie z imienia, nie z etykietki i „pro forma”, ale z życia, z łączności z Kościołem, z papieżem i biskupami. Równocześnie powinniśmy kształtować młodzieńców uczciwych, pracowitych, uczynnych; uczciwych i dojrzałych obywateli, kochających swoją ojczyznę, ponieważ miłość do ojczyzny jest jedną z najświętszych miłości serca ludzkiego.
Powinniśmy taktownie, ale ustawicznie opiekować się świętymi powołaniami, które napotkamy wśród naszych wychowanków.
Troska o powołania leży mi bardzo na sercu, nie mniej niż rozwój i postęp naszego drogiego Zgromadzenia.
To bodziec, który mnie zawsze skłania da kierowania - ośmieliłbym się powiedzieć - wszystkich moich myśli i moich trosk na szukanie i opiekowanie się świętymi powołaniami. Bez nich nasze drogie Zgromadzenie będzie słabło i nie będzie odpowiadało celowi Boskiej Opatrzności, która go powołuje z niczego.
Cieszy mnie bardzo stwierdzenie, że wielu gorliwych dyrektorów i współbraci - również wśród kleryków i pustelników - jest gotowych do popierania moich wysiłków na rzecz naszego duszpasterstwa powołań kościelnych i zakonnych. Oni dobrze zrozumieli, że w tym strasznym kryzysie powołań – pomyślcie, seminaria są prawie puste, a zgromadzenia niegdyś kwitnące są częściowo rozbite - w tym kryzysie Bóg chce, żeby nasze Zgromadzenie było właśnie tym, które przygotuje i dostarczy wielu kapłanów biskupom, misjom i zgromadzeniom zakonnym, obecnie wyludnionym. Opatrzność Boża wysłała nas, abyśmy wycisnęli piętno nowego ducha pracy, wiary, papieskości, poświęcenia i miłości; miłości, miłości w świecie.
Drodzy moi kapłani i klerycy, powinniście być prawdziwymi rycerzami, aktywistami Boga - tymi na których najbardziej liczy Kościół i papież dla zwycięstwa Boga w duszach i w społeczeństwie. Ta co robiliśmy dotychczas, jest jeszcze niczym; niczym, niczym. Papież - słyszeliście, co mi napisał - mówi, że z końcem wojny nastanie dla nas czas pracy poprzez dzieła miłosierdzia, czas otwarcia ramion w imię Jezusa Chrystusa i zasiewu Jezusa Chrystusa wszędzie na świecie.
Troska o powołania jest pierwszorzędnym naszym zadaniem. Dla powołań powstał pierwszy domek na San Bernardino; zamiarem naszym była dać Kościołowi dobrych kapłanów, a było to jednocześnie wyrazem miłości do Kościoła, było myślą o Kościele. Widziałem, że Kościół potrzebuje rąk do pracy i serc przepełnionych miłością - kapłanów hojnych i uczciwych.
W oratorium w Tortonie były biedne dzieci, które nie miały środków na zapłacenie seminarium.
Modliłem się, byłem u biskupa; pobłogosławił mi i powiedział: „Ale nie oczekuj ode mnie pieniędzy”. O pieniądzach pomyślała Opatrzność Pana; kiedy za 400 lirów rocznie wydzierżawiłem domek na San Bernardino, zaraz wieczorem miałem te 400 lirów, aby zapłacić.
Zraziło mnie powiedzenie biskupa: „Dam ci wszelkie błogosławieństwa, ale nie dam ci pieniędzy” - atoli był to znak, że powinienem całkowicie ale to całkowicie zaufać Opatrzności Pana i Matce Najświętszej.
Pierwszym wychowankiem przyjętym na księdza był kleryk, który później zajmował się wychowawstwem w Rzymie; zabrano mi go tak jak innych kilku pierwszych, a obecnie jako proboszcz przybył do Wenecji, żeby odprawić rekolekcje i powrócić do Zgromadzenia. Ja go nie wzywałem - wezwała go do powrotu Matka Boża.
Bądźmy „śmiałkami” (2) w Kościele, „śmiałkami” z miłości Jezusa Chrystusa. Każdy z nas powinien być „łowcą powołań - venator vocationum”. Poszukiwaczem powołań. Apostołem powołań - jeszcze więcej - apostołem świętych powołań.
1. Powołań do kapłaństwa; kierujmy do stanu duchownego tych, u których dostrzegamy oznaki powołania i którzy okazują się lepsi od innych. Rozbudzajmy powołania wśród naszych młodzieńców, którzy uczą się rzemiosła lub zawodu, troszczmy się o nich ze wzrastającym zaangażowaniem. Bardzo nam takich potrzeba.
2. Powołań na pustelników; obecnie otwieram dla nich w imię Boskiej Opatrzności i Najświętszej Maryi Panny specjalny dom - nowicjat przy grobie św. Alberta z Butrio, gdzie byliśmy już 20 lat temu i skąd nas usunęła złośliwość ludzka. Oto ks. biskup Tortony z pełną aprobatą Stolicy Apostolskiej daje nam jeszcze raz ten starożytny dom świętych, były klasztor, gdzie żył i zmarł św. Albert - przyjaciel św. Grzegorza VII.
3. Powołań misyjnych; wkrótce pojedziemy do Afryki, otworzymy tam nową misję.
Naprzód, moi synowie! Pan posyła nam tylu dobrych chłopców. Postępujmy tak, jak postępował czcigodny ks. Bosko: „Kiedy jakiś chłopiec prowadzi cnotliwe życie i jest nienagannych obyczajów, to ma już połowę powołania zakonnego”.
Jeżeli chcecie sprawić mi radość, dajcie mi powołania! Ja nie mogę szanować tych domów, które nigdy nie dają powołań.
Mamy młodzieńców pełnych ducha i dobrej woli; wystarczyłby jeden powiew, żeby z nich zrobić świętych. Zróbmy z nich świętych i uświęcicieli!
Mam prawie 50 lat, ale dzięki łasce Bożej czuję się jeszcze silny, tak że mogę pracować bardzo dobrze bez pomocy sekretarza. Gdybym jednak wiedział, że jeśli umrę dzisiaj, z mojego grobu albo na moje miejsce zrodzi się jakieś powołanie, prosiłbym Boga, żeby mnie zaraz zabrał do siebie. Wystarczy mieć jednego kapłana więcej, i to młodszego ode mnie, któremu można by przekazać krzyż i ewangelię Jezusa Chrystusa i polecenie szukania powołań w miłości do papieża i do dusz!
Drodzy moi synowie, „wzmacniajcie się i nie dawajcie odpoczynku rękom waszym - confortamini et non dissolvantur manus vestrae” (por. Krn 15, 7), dajcie Jezusowi Chrystusowi, papieżowi i temu waszemu bratu i ojcu w Panu tę radość, kochajcie się wielką boską miłością i każdy z was niech się stanie łowcą dusz i powołań.
Bóg będzie z wami. Matka Najświętsza będzie z wami, będzie się wami opiekowała i błogosławiła wam. „Et benedicat nobis Deus in omni opere et in omni tempore. Amen - Niech Bóg nam błogosławi w każdym dziele i w każdej chwili: Amen”.
Módlcie się za mnie i za wszystkich kapłanów naszego pokornego ubogiego, ale najdroższego Zgromadzenia. Kapłani ci - mówię to z ogromną satysfakcją dla waszego przykładu, o młoda nadzieja Boskiej Opatrzności - są bardzo zespoleni w miłości Jezusa Chrystusa i naprawdę stanowią „jedno serce i jedną duszę - cor unum et anima una” (por. Dz 4, 32). Pragną też za wszelką cenę, aby takim pozostał duch instytutu i aby zostali oddaleni wszyscy ci, którzy by nie wykazywali jedności serc, ducha i umysłu w miłości naszego Pana ukrzyżowanego.
Z całego serca błogosławię wam z uczuciem większym niż ojca w Chrystusie.
ks. Orione
ze Zgromadzenia „Boskiej Opatrzności”
(1) Jako delegat ks. Orionego na Polskę przybył do Zduńskiej Woli w 1925 r. W naszym kraju z krótkimi przerwami pracował 20 lat - kształtował pokolenia. Umarł 5 V 1945 r.
(2) Ks. Orione użył słowa „arditi”, które dziś oznacza komandosów.