Victoria (Buenos Aires), 21 II 1922

Do ks. Kamila (Secca) i do kleryków 
jednego z domów w Południowej 
Ameryce

Drogi Księże Kamilu i drodzy moi Klerycy,

Dzisiaj upłynął już miesiąc, jak opuściłem Mar de Hespaña; po napisaniu w tym czasie kilku listów do ks. Mariusza i ks. Dondera zaświtała mi myśl, aby napisać także do was. Piszę do was, ale pragnę, żeby ten list przeczytali również inni klerycy celem uzgodnienia poglądów i pojęć oraz ujednolicenia kierunku i ducha (waszego) domu.
Za parę dni zostaną otwarte z pomocą Bożą szkoły w naszym zakładzie w Mar de Hesparia. Pragnąłbym znaleźć się razem z wami, moi drodzy synowie, którzyście się ze mną ofiarnie złączyli, aby wspólnie służyć i kochać naszego Pana Jezusa Chrystusa i Jego Kościół w biednych, głównie w sierotach, pracując z oddaniem pod skrzydłami Boskiej Opatrzności.
Niechaj ten list chociaż w jakiś sposób zastąpi moją nieobecność. Uważajcie mnie za duchowo zawsze obecnego pośród was, szczególnie zaś teraz na początku nowego półrocza szkolnego i w czasie waszych modlitw.
Ja również pamiętam o was przed Bogiem i tylko Bóg wie, jak bardzo pragnąłbym znaleźć się między wami i spędzić dłuższy czas razem z wami i z każdym z was osobno w słodkiej miłości Jezusa Chrystusa, ale wie także Bóg, że mam również inne obowiązki i nie mogę obecnie przybyć. Niechaj się więc stanie Jego święta wola.
Mam jednak nadzieję, że powrócę jeszcze do was i zobaczę się z wami przed powrotem do Włoch, a wtedy podzielę się dobrymi wiadomościami o tych naszych współbraciach, którzy tutaj żyją „w jedności serc i dusz - cor unum et anima una” (por. Dz 4, 32) i są budującym przykładem dla wszystkich ku chwale Bożej.
A teraz pozwólcie, że przystąpię do rzeczy, gdyż czasu mam mało, a pracy wiele.
Szkoła średnia, która obecnie z pomocą Bożą zostanie otwarta w tym mieście, będzie moim zdaniem dla was, którzy ją poprowadzicie, wielką chlubą, o moi drodzy synowie w Jezusie Chrystusie. Uważam, że przyniesie wiele dobrego tym młodzieńcom, którzy będą do niej uczęszczać (na I czy na II rok), jeśli - jak to już powiedział św. Tomasz - szkoła będzie świątynią prawdziwego wychowania chrześcijańskiego i obywatelskiego - świątynią zdrowej nauki opromienionej wiarą.
Nasza szkoła musi być otoczona szacunkiem tak jak dom Boży i przemieniona przez nas w katedrę wzniosłego urzędu, w szkolę prawdziwego apostolstwa.
Powinniśmy kochać szkolę i troszczyć się o to, żeby pokochali ją wychowankowie. Następnie ten, kto naucza, niechaj się troszczy, żeby alumni kochali szkołę jako świątynię wiedzy i cnoty. Nic innego nie powinno ich łączyć jak tylko ta jedna myśl i jedno pragnienie, aby być razem ze swoimi nauczycielami we własnej szkole. Nauczyciel to osiągnie, jeśli się postara, żeby jego nauczanie było przyjemne - nigdy uciążliwe - i atrakcyjne, prowadząc swoich uczniów podobnie jak matka prowadzi za rękę swoje dzieci. Aby zdobywanie wiedzy uczynić łatwiejszym, nauczyciel po osobistym zapoznaniu się z wykładanymi przedmiotami i po dobrym przygotowaniu będzie niejako sam uczył się razem z uczniami.
Szkoła powinna stanowić rodzaj rodziny - rodziny w znaczeniu moralnym - zdyscyplinowanej, kierowanej po bożemu, czule i troskliwie. Starajcie się o to, aby co jakiś czas zabrzmiała w szkole nuta uczucia i serca, podnosząc was i waszych alumnów aż do Boga. Tak należy wychowywać!
Zakład wychowawczy jest zawsze wielkim dziełem miłosierdzia. Pismo św. mówi: „Ci, którzy przywiedli wielu do sprawiedliwości świecić będą jak gwiazdy na wieki - Qui ad justitiam erudiunt multos, quasi stellae fulgebunt in perpetuas aeternitates” (por. Dn 12, 3).
Szkoła nasza, dlatego że jest przez nas prowadzana i to w Brazylii, gdzie na wiarę tyle czyha zasadzek, musi mieć charakter na wskroś apostolski i być prawdziwą szkołą formacji katolickiej dla. wszystkich młodzieńców, którzy do nas przychodzą. Obecnie Brazylię, jak i na ogół prawie całą Amerykę Południową atakują protestanci, wyznawcy teozofii i spirytyzmu. Niestety wielu ludzi słabych w wierze i ignorantów daje się zwabić i przekupić. Sprzedają własną duszę za miskę soczewicy, jak to uczynił Ezaw. Trzeba ostrzegać i zabezpieczać młodzież, wykorzystując szkołę do tego, żeby dała młodzieży solidne wykształcenie religijne, nauczyła ją praktykowania życia katolickiego i doprowadziła da ocalenia. Dobre wyniki w nauce będą zapewnione także wtedy, kiedy ją wychowamy w sumienności, kiedy ukształtujemy w niej silny fundament wiary, wolę oraz silny i prawdziwie chrześcijański charakter. Ile dobrego wyniknie z tego szczególnie dla waszej parafii. Będzie zapewniona przyszłość kraju oraz jego życie moralne i religijnie, które jest podstawą wszystkiego.
Ale abyście mogli to osiągnąć, musicie dobrze zapamiętać i być głęboko przekonani o tym, że istnieje tylko jedna siła zdolna uczynić na rzecz społeczeństwa z młodzieńców dobrych heroldów wiary, dobroci, postępu moralnego i społecznego. Jest nią błogosławieństwo Boże w naszej pokornej pracy i prawda podawana w całej swej rozciągłości - w swej postaci naturalnej i niedoskonałej oaraz w swej postaci nadprzyrodzonej i doskonałej, którą jest łaska Jezusa Chrystusa.
Wypraszajcie w obecności wszystkich alumnów u Boga błogosławieństwo mszą św. i śpiewem „Veni Creatar Spiritus”. A wy, drodzy klerycy, przyjmijcie w czasie tej mszy komunię św. - nawet dla przykładu - i módlcie się za waszych alumnów. Następnie niech będzie udzielone błogosławieństwo Najświętszym Sakramentem, aby sam Bóg błogosławił na ta nowe półrocze szkolne. Jeden z kapłanów niech powie kilka słów i wytłumaczy oraz przypomni znaczenie stwierdzenia: „Initium sapientiae timor Domini - Bojaźń Boża początkiem mądrości” (por. Ps 110 [111], 10), oraz niech przypomni, że młodzież musi się uczyć, aby wypełnić swój obowiązek i przygotować swą przyszłość, aby się uzdolnić do pomocy rodzinie, do przynoszenia swemu miastu zaszczytu, a ponadto stać się pożyteczną własnej ojczyźnie. Należy też wezwać imienia Dziewicy Niepokalanej: „Sedes sapientiae - Stolico mądrości”!
Nie tylko na początku roku, ale zawsze należy kierować do młodzieży słowa zachęty i pobudzać ją w ten sposób do dobrego i do entuzjazmu w nauce i pracy, oraz angażować płomiennymi przemówieniami, pełnymi wzniosłości i dobroci. Wychowując młodych musimy mieć zawsze przed oczyma to mianowicie, że są oni istotami rozumnymi i katolikami. Dlatego należy posługiwać się dwoma środkami - rozumem i katolicką wiarą, to znaczy wiarą powszechną i nieskażoną.
Pamiętajmy zawsze, że jakieś środki zewnętrzne i mechaniczne nie zdołają nigdy zastąpić ani udzielić dobroci, która polega na prawdzie i na łasce Bożej; mogą tylko usposobić duszę i w jakiś sposób dopomagać w przyjęciu prawdy i łaski. Takie wychowanie, które pokładałoby całą swoją nadzieję w środkach czysto negatywnych, zewnętrznych lub usposabiających, a zaniedbywała środki bezpośrednie i istotne, byłoby dla młodych dusz bezowocne, a może nawet szkodliwe; przynosiłoby skutki właściwe szkole świeckiej albo najwyżej kształtowałaby w dobroci pozornej, sztucznej, według wymogów mody - w dobroci, którą można by nazwać dobrocią nieżyciową; jeśli zaś chodzi o pobożność, to wychowanie takie dawałoby pobożność, która jest politurą, prawdziwą ironią pobożności, a może nawet symulacją, pobożność, która nie sięga duszy, która nie sprawia, że serce staje się dobre, ponieważ nie jest ona przeżywana i nie przeniknęła duszy, pobożność, -która szybko zniknie i pozostawi stan gorszy od poprzedniego.

Musimy stworzyć i posiadać własny system - system; który by uzupełniał wszystko to, co jest dobrego w starych a także nowoczesnych systemach wychowania, system, który by przeciwstawiał się chrześcijańskiemu wychowaniu wygodnemu, zadowalającemu się powierzchownymi, a nie zasadniczymi osiągnięciami, opartemu bardziej na formułkach niż na życiu. Chcemy i musimy wychowywać, sięgając do głębin duszy, kształtując życie po katolicku i to bez niedomówień, wychowywać do życia katolickiego nie powierzchownego, to znaczy z imienia tylko, a nie w rzeczywistości, do życia katolickiego opartego na praktyce, które by bazowało na sakramentach, życia zjednoczonego z Bogiem, życia modlitwy i prawdziwej pobożności ożywionej i przenikniętej cnotami.
Drodzy moi, niczego nie zdołamy dokonać, dopóki nie wychowamy młodzieży po chrześcijańsku, w duchu wiary okazywanym zarówno w życiu prywatnym, jak i publicznym, dopóki nie „uchrześcijanimy” sumienia i postawy naszych alumnów. Wiara katolicka i postawa prawdziwie chrześcijańska, ukształtowana na ewangelii i na nauce Kościoła, stanowią największą siłę życia moralnego, a młodzież, która potrafi dołączyć do tej siły swój zapał młodzieńczy, samorzutnie zmusi wszystkich do uznania siebie, i pociągnie wielu za sobą. Ale dla uformowania postaw potrzeba, abyśmy sami mieli serca przepełnione Bogiem, abyśmy sami umieli kształtować dla Boga serca młodzieży, ponieważ życiem kieruje serce a nie rozum, stąd już pisarze łacińscy mówili: „Corculum quod facit homines” - trochę serca, serce tworzy człowieka, a więc serce decyduje o wielkości moralnej człowieka., ale tylko wtedy, kiedy jest ono - a powinna być - świętym ołtarzem Boga.
Sam system, zwany prewencyjnym, nie rozwiąże wszystkiego; mnie on całkowicie nie zadowala - wydaje się niekompletny. Sądzę, że obecnie nie jest on wystarczający, albo nie jest wystarczająco aktualizowany przez wszystkich. Dopóki był on stosowany przez ks. Bosko i księży salezjanów, w rzeczywistości był uzupełniany lekcjami religii i przez to ożywiany; ale kiedy będzie w rękach wychowawców świeckich, pozostanie tym, czym jest i da rezultaty, jakie daje.
Podstawą systemu nie może być jedynie rozum i uczucie serdeczności, ale wiara i religia katolicka i to praktykowana, oraz tchnienie ducha i serce wychowawcy, który naprawdę kocha Boga, stara się o to, aby Go inni kochali i łagodnie poucza młodzież o drogach Bożych. Wychowawca powinien zawsze używać języka prawdy - zgodnie z rozumem, sercem i wiarą. Powinien starać się o to, aby go wzniośle i święcie kochano, więcej kochano niż się lękano; aby go szanowano i kochano w Panu, jeśli chce, aby się go lękano.
Żyjemy w świecie, który w sprawach wiary staje się pogański, a przecież to wiara, a przede wszystkim miłość Jezusa Chrystusa powinny odnowić świat. Kto chce naprawdę wychowywać i rzeźbić Jezusa Chrystusa w duszach ludzi młodych i w społeczeństwie, musi się troszczyć o to, aby zajaśniały one w jego życiu - powinny one jaśnieć na jego obliczu, w jego słowach, w całym jego nauczaniu. Wtedy szkoła osiągnie swoje cele chrześcijańskie i obywatelskie. Nauczyciele zdobędą wiele zasług, a uczniowie dużo się nauczą, ponieważ szkoła wpoi im świętą bojaźń Bożą, która jest podstawą i początkiem wszelkiej prawdziwej mądrości i zasadą nieskazitelnego chrześcijańskiego życia.
Dlatego nauczający nie powinni odznaczać się cnotami, mającymi na celu tylko siebie i nie powinni żyć duchem Jezusa Chrystusa tylko na własny użytek, ale powinni mieć w swojej lampie olej i dla siebie i dla alumnów, aby ich oświecać i prowadzić, pouczać o moralności i religii. Wszystko to nie może być dziełem jednej godzinnej czy półgodzinnej lekcji w tygodniu - jak to się dzieje z innymi przedmiotami - ale trzeba się starać o to w ciągu wszystkich godzin roku szkolnego, podczas wszystkich naszych zajęć, przez całe nasze życie.

Gdyby przychodził uczyć w naszej szkole jakiś człowiek świecki, obcy, od którego nie możemy wymagać tych rzeczy, uzupełnijmy sami to, czego jemu nie dostaje; przede wszystkim poprzez dobry przykład, który ma wielką siłę oddziaływania na młode dusze.
Niech młodzi widzą, że naprawdę chcemy czynić im dobrze i pragniemy dla nich lepszej przyszłości. Niech widzą naszą punktualność i uczą się jej od nas. Niech widzą pilność, dobroć, grzeczność, dobre wychowanie, powagę (nigdy, przenigdy lekkomyślność), aktywność i gorliwość połączone z łagodnością, przedsiębiorczość, pracowitość; niech widzą, że sami studiujemy, żeby ich nauczać.
Ach, jakżeż dzięki waszej pobożności będą się stawali religijni i pobożni. Gdy profesor nie każe na siebie czekać, da uczniom przykład pięknej pilności. Jeżeli będą widzieć, że profesor przygotowuje się i jest zawsze przygotowany - i oni nie będą więcej tracić czasu.
Kto uczy i tworzy szkołę? - Nauczyciel. Kto kształtuje uczniów? - Ten sam nauczyciel. Od kogo zależą wyniki nauczania? - W wielkiej mierze od nauczyciela.
Młodzi patrzą na profesora; żyją bardziej jego przykładem aniżeli słowami - „Verba movent, sed exempla trahunt”. To zawsze aktualna prawda.
Również Seneka - cytuję poganina, chociaż mógłbym cytować stu ojców Kościoła - powiada: A zatem wybieraj nauczyciela, którego podziwiasz, gdy go widzisz, (raczej) niż gdy go słyszysz - Nunc elige praeceptorem quem mireris cum videris quam cum audieris”. A wielki Seweryn Boecjusz, zmarły w więzieniu za wiarę i pochowany w Pawii - na którego grób chodziłem najpierw jako kleryk, potem jako kapłan, aby zaczerpnąć sił i natchnienia w momentach decydujących i trudnych - ten Seweryn Boecjusz, ogłoszony teraz przez Kościół świętym, napisał w tymże więzieniu słynny traktat „De consalatione...” a w art. VI podaje: „Nauczyciel niech będzie w mowie prawdomówny (zawsze głosi prawdę), w sądzie sprawiedliwy, łagodny w słowie, znakomity ze względu na cnoty, godny pochwały dla dobroci, uprzejmy (...), tak aby dla uczniów okazał się przykładem (w pełnieniu) dobrych uczynków - Magister sit in sermone verax (la verità sempre!), in judicio justus, pius in affatu, virtute insignis, bonitate laudabilis, mansuetus (...), ita ut discipulis seipsum honorum praebeat exemplum”.
Przykładu, przykładu, przykładu! Młodzież za wiele nie rozumuje, raczej naśladuj i robi to, co widzi.

Poza dobrym przykładem specjalną cechą nauczania synów Boskiej Opatrzności powinna, być troska o to, aby promieniował wszędzie sam Bóg i Boża Opatrzność, która - jak powiedział Dante - „przenika wszechświat i nim kieruje”, troska, aby jaśniała Opatrzność Boża i aby wszędzie ją widziano. Należy wykorzystać każdą okazję, aby nauczanie wychowywało i doskonaliło moralnie i aby kształtowało w młodym człowieku niewzruszoną świadomość katolicką przez wychowanie i umacnianie w nim lepszej cząstki człowieczeństwa - woli, siedziby cnót. Nie znajdziecie na ten temat niczego bardziej wzruszającego od traktatu św. Augustyna „De ordine” - szczególnie w rozdz. X.
Trzeba, aby wszyscy nasi wychowankowie-chłopcy byli nie tylko dobrzy i uformowani, ale by doszli do doskonałości i do wielkości moralnej, która - jak już powiedziałem - ma siedzibę przede wszystkim w woli i w sercu. Ta wielkość powinna być jak gdyby drabiną do wznoszenia się coraz wyżej - excelsior - do wznoszenia się do Boga i do miłości Kościoła Bożego, który jest naszą wielką i świętą miłością.
Nie będę wam mówił, zresztą powiem: wystrzegajcie się ciągłego prawienia kazań. Nie należy zamieniać szkoły w kościół, a katedry nauczycielskiej w ambonę. Nie. Atoli wszystko musi być wzniosłe i święte - tak w szkole, jak w kościele. Bez prawienia kazań w szkole, ale wszystko w nas powinno głosić Boga i całkowicie służyć wszczepianiu i rozszerzaniu wiary oraz miłości do Boga. Raz może to być jakieś słowo rzucone w czasie wyjaśnienia, innym razem refleksja lub napiętnowanie złego czynu u jakiejś postaci historycznej. Och, gdy się kocha Boga, wszystko drga Bogiem!
Zawsze można znaleźć jakiś gest lub jakieś słowo, które więcej dadzą niż długie kazanie. Starajcie się, aby dobrze zrozumieli, że cnota nigdy człowiekowi nie szkodzi - zaszkodzi mu zawsze zły nałóg. 
Starajcie się, o moi drodzy, aby chłopcy byli zawsze czymś zajęci i to czymś miłym, a nie uciążliwym. Starajcie się, aby się interesowali przedmiotami nauczania i miłowali je, nawet gdyby były one bardzo suche; nie mówcie im nigdy, przenigdy, że są one trudne. Uczyńcie wszystko, żeby stały się dla nich łatwe.
Pewnego razu udaję się w góry ponad Cabellą do Volpary Ligure, aby głosić kazania. Idę piechotą z Cantalupo; idę, idę i spotykam górala. „Ile jeszcze kilometrów”? - pytam go. „Pół godziny” - odpowiada. Zbieram więc siły i idę dalej. Idę już dobrą godzinę i nie widzę nadal żadnej wyłaniającej się wieży. Spotykam kobietę i pytam: „Ile jeszcze stąd do Volpary?” „Odpowiada mi - będzie jeszcze z pół godziny drogi”. Mówię tedy do siebie: „Odwagi, naprzód”. I tak szedłem dwie czy trzy godziny, aż nadeszła noc. Znalazłem się na szczycie góry w lesie, gdy nagle widzę w dole światła. Idę, idę - wreszcie - Volpara. Doszedłem! Jeśliby mi powiedzieli, że będzie cztery do pięciu godzin drogi, może bym stracił odwagę i następnego dnia nie mógł być na miejscu, by natychmiast rozpoczynać święte misje.
Czyńcie podobnie z chłopcami. Mają oni odwagę; mają dobre nogi. Dlatego mogą i muszą przejść między czternastym a dwudziestym rokiem życia kawał drogi. Emil de Marchi na tytułowej stronie książki pt, „Wiek drogocenny” (1) przytacza powiedzenie Józefa Barettiego, które brzmi: „O, gdybyś wiedział, Pinusie, ilu rzeczy można się nauczyć od czternastego do dwudziestego roku życia. Dużo więcej, aniżeli w całym pozostałym życiu, chociażby było ono bardzo długie”.
Starajcie się o to, żeby wasi alumni postępowali ciągle naprzód - we wszystkim. Tak, we wszystkim - w pobożności, w cnotach i wiedzy. Biada temu, kto młodzieży nie ukaże Boga jako jej przewodnika.
Tylko wtedy szkoła będzie ukochana i upragniona, a alumni doświadczą takiej radości duchowej i tyle szczęścia, że właściwie nie będą chcieli powracać do swoich domów, ale na zawsze pozostać w instytucie i być z nami. Wtedy będą przywiązani do nas silnie, mając pełne zaufanie i wielki szacunek dla naszego słowa; łatwiej uwierzą w to, co im powiemy, zrozumieją, że to, co im radzimy, jest naprawdę dla ich dobra. W ten sposób łatwiej nam będzie doprowadzić ich do Boga i zachęcić do pielęgnowania cnót i nabywania wiedzy, żeby nie szukali przyjemności w rzeczach błahych, albo gorzej - w niskich i niegodziwych. Młody człowiek powinien być zawsze zajęty sprawami wzniosłymi, być pod urokiem rzeczy szlachetnych, tak aby nie szukał zadowolenia w rzeczach niskich i prymitywnych. I tutaj przypomnę piękne zdanie wielkiego św. Tomasza z Akwinu: „Nikt nie może długo pozostawać bez wewnętrznego zadowolenia; gdy mu tego zabraknie, przejdzie do uciech cielesnych - Nullus diu potest esse sine delectatione: ideo carens delectationibus, transit ad carnales”.
Nie lękajcie się rozentuzjazmowanych młodych uczniów, odczuwających silne pragnienie wiedzy, studiów, oddania się literaturze, naukom i sztukom. Starajcie się rozpalać w każdym pragnienie wewnętrznej formacji i postępu, pragnienie stawania się coraz to lepszym i bardziej wykształconym, pragnienie uszanowania w sobie Boga, który nas stworzył i którego obrazem jesteśmy; rozbudzajmy w nich ambicję przynoszenia chwały rodzinie, miastu i ojczyźnie, która wiele oczekuje od młodzieży. Łączcie zawsze te dwie wielkie miłości: Boga i ojczyzny i zapalajcie nimi młodych, a wtedy dokonacie cudów! Nie oddzielajcie tych dwóch wielkich uczuć. Będą one dla młodych światłem, które przetrwa i ogarnie całe ich życie.
Pamiętajcie o tym wszyscy mieszkańcy tego domu, że przyszłość instytutu św. Gerarda zależy w wielkiej mierze od was - tak, tak właśnie od was. Do was bardziej niż do kogokolwiek można zastosować słowa, które skierował Katylina w ostatnim przemówieniu do swoich towarzyszy broni, a które teraz są dla mnie klasycznym przypomnieniem dawnych czasów: „Pamiętajcie, że niesiecie na waszych barkach życie, ojczyznę i wolność - Mementote in brachiis vestris vitam, patriam et libertatem portare”. Jeśli słowa te nie są przytoczone dosłownie, to takie jest ich znaczenie - mam rację, gdy wam mówię: pamiętajcie, że niesiecie w swych rękach życie - a powiedziałbym - całą przyszłość instytutu; jego istnienie lub upadek zależy ad was, od przebiegu tego roku.
W domu potrzebna jest harmonia umysłów i pragnień, jedność serc i pracy w Chrystusie: Zastanówcie się nad odpowiedzialnością, jaką macie przed Bogiem, przed Zgromadzeniem, przed społeczeństwem. Są pewne błędy, które nie mogą się powtórzyć, skazują bowiem na śmierć...
Nie polecam wam maszyny, ale polecam wam serca chłopców, ich formację moralną, katolicką i intelektualną. Troszczcie się o ich ducha, o rozwój ich umysłu, wychowujcie ich serca! Będzie to was kosztowało wiele trudu, wiele rozczarowań i cierpień, ale zwróćcie swój wzrok na Jezusa i pamiętajcie, że pracujecie dla Niego, z Nim i dla Jego Kościoła, a zapłatę otrzymacie z rąk Bożych. Zresztą, moi drodzy, także ludzkie doświadczenia uczą nas, że nawet największe cierpienia dają nam wiele radości wewnętrznej i że jak bez wody nie zakwitnie ziemia, tak bez łez nie kwitnie dusza w oczach Bożych.
Bez wysiłku duchowego, bez poświęcenia i bez cierpienia oraz bez krzyża nie ma cnoty. Krzyż w algebrze, w polityce, w religii jest znakiem czegoś pozytywnego. Boga i bliźniego należy kochać poprzez krzyż! Boga i bliźniego należy kochać i służyć im w krzyżu. To wielka prawda.
Umiejcie ukryć wasze łzy w sercu Panny Bolesnej. Rozlewajcie je jako balsam na rany Jezusa ukrzyżowanego. Będzie to balsam cenniejszy i milszy od tego, który Mu niosła do grobu Magdalena. Ten kto ukrywa boleść, jest lepszy od tego, który ukrywa radość. Kto naprawdę kocha Boga, ten kocha cierpienie z miłości do Niego. Czyż św. Teresa nie mówiła: „Albo cierpieć, albo umrzeć - Aut pati aut mori”. Kto jest przyzwyczajony cierpieć, umie milczeć. Kto mało umie milczeć, mało cierpiał, mało umie cierpieć - mało umie kochać Boga i ludzi. 
(Do tego momentu pisałem 21; kontynuuję z dniem 24 lutego)

Wyraźnie widzę, że list ten, pisany urywkami jest zbieraniną, że powtarzam tu i tam te same rzeczy, te same pouczenia i te same zasady - jedna lub dwie strony wcześniej. To nic nie szkodzi. Najważniejsze, abyśmy się dobrze zrozumieli i właściwie kształtowali.
Nie zniszczcie tego listu. Zabiorę się jeszcze do niego skreślając to, co jest w nim powtórzeniem, a dodając to, czego brak, czego z pewnością brak - będzie mógł posłużyć także innym współbraciom. Bardziej teraz zważajcie na jego treść i jego ducha aniżeli na formę. Można tutaj zastosować słowa: litera zabija, ale duch z pomocą Bożą niech ożywi te słabe wiersze.
Ważność przedmiotu, bardziej niż użyteczność i forma, niech wzniesie duszę waszą i waszych alumnów do Boga. Trzeba jak najszybciej ustalić rozkład dnia i postarać się o to, żeby był przestrzegany przez nas i przez alumnów ze skrupulatną dokładnością i surowością. Nauczyciel bez metody nauczania bardzo mało osiągnie.
Każda radość waszych alumnów niech będzie waszą radością, każdy ich ból - waszym bólem. Nie prowadźcie lekcji głosem krzykliwym; nie karajcie nigdy wszystkich razem. Pochwalać – tak. Należy chwalić w zespole, a karać indywidualnie. To podstawowa zasada. Jeśli ich ukarzecie wszystkich razem, nie okażą skruchy, wzruszą ramionami i jeszcze będą drwić, ponieważ karę przyjmą lekkomyślnie, tak że nigdy ona nie będzie skuteczna. „Solacium miseris socios habere poenantes - Dla biednych to radość mieć przyjaciół ukaranych”. Taka jest prawda: karanie wszystkich nie jest już karą, nie daje żadnego efektu.

Poznawajcie waszych chłopców: obserwujcie ich i zastanawiajcie się nad nimi. Chcecie nauczać i wychowywać i pragniecie, żeby wasze wychowywanie było wzniosłą służbą? - Zatem obserwujcie, rozważajcie, róbcie notatki i zachęcajcie każdego do postępu. Miejcie prawdziwą i braterską gorliwość o postęp każdego, tak aby wszyscy wiedzieli, że interesujecie się nimi jak braćmi z wielką troską i miłością. Ukazujcie chłopcom konieczność, jak również radość cierpienia; życie jest pełne łez. W każdej radości istnieje też zawsze nuta cierpienia. Kiedy dotknie ich cierpienie, dopomóżcie im odszukać natychmiast jego przyczynę, a - jak mówi Wawrzyniec z utworu Manzoniego - stwierdzą, że wina bardzo często jest własna. Ale cierpienie może także doprowadzić do głębokiej i wzniosłej radości. Życie ludzkie tak się układa, że zawsze ze zła wypływa większe dobra, jak słusznie zauważa Manzoni w utworze pt. „Do widzenia, góry” (2). Starajcie się, aby młodzi ludzie zrozumieli, że codziennie we wszystkim należy postępować naprzód; aby codziennie odczuwali, że dowiedzieli się czegoś więcej o życiu, że stali się lepsi pod względem moralnym, chrześcijańskim i obywatelskim. Im więcej będą wzrastać w mądrości i cnocie, tym większa będzie wasza i ich zasługa.
Osiągniecie zaś to, o moi drodzy, gdy lekcje wasze będą ożywione a nauczanie pociągające, zrozumiałe, interesujące; gdy zachowywać będziecie nadto porządek na lekcjach, punktualność, gdy okaże się, że macie wiedzę i mądrość oraz wszystkie konieczne wiadomości, niosące satysfakcję i pomagające rzeczywiście do wykształcenia, jeśli będziecie studiowali nie to, co się wam bardziej podoba, ale przygotujecie się na serio do przedmiotów ucząc się tego, co bardziej potrzebne do dobrego i owocnego nauczania, jeśli będziecie studiować to, co im da wiele korzyści. A poza tym pamiętajcie, że nie zawsze dobrym profesorem jest ten, kto dużo wie, ale ten, kto dobrze umie nauczyć.
Starajcie się, żeby stało się łatwe i dostępne to, co jest trudne i niełatwe do zapamiętania. Starajcie się, aby uczniowie byli czynni, a ich dusze chłonne na wasze wyjaśnienia, a nade wszystko, nade wszystko, nade wszystko polecajcie się Bogu - wy i wasi alumni. Chciałbym, abyście na ten temat przeczytali przynajmniej niektóre wspaniałe stronice dzieła św. Augustyna, wielkiego nauczyciela, pt. „De erudiendis pueris”, np. rozdz. IV.
Dodawajcie stale waszym alumnom odwagi. O tym już mówiłem, lecz nigdy nie zaszkodzi powtórzyć. Budźcie ich zapał zawsze, zawsze, zawsze! Nie zniechęcajcie nigdy, nigdy, przenigdy!
Lecz jeśli pragniecie osiągnąć wiele w sztuce nauczania i wychowania, bierzcie za model Jezusa Chrystusa - Nauczyciela nauczycieli. Zwróćcie uwagę na to, o moi synowie, że najpiękniejszym dziełem dydaktyki i pedagogiki, jakie kiedykolwiek mogło istnieć, jest Ewangelia.
Patrzcie, jaką metodę pełną wzniosłej i ludowej prostoty, działającą skutecznie na umysły ludu, stosuje Pan Jezus w przekazywaniu nowej boskiej nauki narodowi żydowskiemu, który był jednym z najmniej inteligentnych, do tego stopnia, że Żydzi nie mieli nigdy jakiegoś większego artysty i uważani byli za beotów - matołów Palestyny. Za wzorem Pana naszego Jezusa Chrystusa bądźcie tak w nauczaniu, jak w upominaniu cierpliwi, pogodni, spokojni; prości, roztropni, niekrzykliwi (wyjąwszy rzadkie przypadki); działajcie zawsze z rozsądkiem, z dojrzałością, cierpliwością - wiem, że się powtarzam - nade wszystko z całą cierpliwością.
W Piśmie św. jest napisane: „W swej cierpliwości zachowacie dusze wasze - In patientia vestra possidebitis animas vestras” (Łk 21, 19), ale ja powiem, że zachowacie i posiądziecie również dusze waszych wychowanków, jeśli mieć będziecie dużo spokoju, pogodę ducha, cierpliwość względem nich, jeśli w szkole, będziecie uczyć i napominać z miłością, to znaczy jeżeli będziecie równocześnie kierować i poprawiać innych i siebie.
Trzeba wziąć pod uwagę usposobienie chłopców, którzy są szybcy porywczy w swoim postępowaniu... Uważajcie nadto, żebyście gdy korygujecie ich błędy nie odbierali im dodatnich cech, jakie mają. Przywodźmy sobie zawsze na pamięć przypowieść ewangeliczną, w której Jezus poleca postępować wspaniałomyślnie i z taktem, żeby razem z kąkolem nie powyrywać również i pszenicy.
Brazylijczycy są bardzo wrażliwi i delikatni w swoich uczuciach. Nie należy kłaść nadmiernego nacisku na ich sposób bycia. Pozyskacie ich uprzejmym uśmiechem, ale możecie stracić i pognębić jednym zaledwie słowem, jako że mają charakter nieco chwiejny i są bardzo uczuciowi. Są również wielce podatni na formację religijną i wychowawczą i dumni z tego, że są Brazylijczykami. Z natury swojej tak są subtelni, że należy wobec nich zachować wiele uprzejmości i delikatności. Pamiętajmy jednak, że grzeczność bez cnoty jest fałszem, który ujawni się przy lada sposobności. Nie byłoby nic gorszego jak obchodzić się z Brazylijczykami po grubiańsku, nieustępliwie, używając rózgi - nie mówię kija, bo ten został na zawsze przez nas odrzucony, ale mam na myśli rózgę moralną, którą mogą stanowić słowa ostre, obraźliwe albo mniej przyzwoite.
Nie stosujcie nigdy zbytnich rygorów, które oddalają serca, ani opryskliwości, która daje skutek wręcz przeciwny, ani słów wulgarnych i grubiańskich, które więcej upokarzają tego, kto je wypowiada niż tego, do kogo były skierowane. U podstaw każdego upomnienia i każdej nagany - choćby nie wiem jak ważnej - powinno być słowo, które zachęci do dobrego, a winnego podniesie na duchu.
Cnota bez grzeczności nie jest nigdy prawdziwą cnotą. Ta cnota jest większa, która wykazuje więcej uprzejmości w postępowaniu. Nie wystarczy poznać i ukochać prawdę. Trzeba ją umieć wypowiedzieć i wprowadzić w życie. Gdyby trzeba było zastosować surowe napomnienie, należy zawsze uczynić to z roztropnością i umiarkowaniem, i raczej powiadomić rodzinę; jeśliby potem, po dłuższym czasie, nic z tego nie wyszło, raczej nie pozwolić przychodzić na lekcje - najpierw przez jakiś dzień, później przez dłuższy okres, a w przypadkach naprawdę trudnych, raczej usunąć ze szkoły niż z domu. Mam tu na myśli zarówno tych, którzy tylko uczęszczają do szkoły, jak i tych, którzy mieszkają razem z nami: „Ale niech będą oddaleni z pocieszeniem - Sed dimittantur cum consolatione”, powiada św. Ignacy. Niech nigdy i to nigdy nie odchodzą od nas przepełnieni goryczą.
Zawsze będę pamiętał ks. bpa Novellego mojego rektora w seminarium, bardzo nam przychylnego - który gdy musiał kogoś wydalić z seminarium, czynił to z taką siłą przekonania, że wyrzucony zachowywał o nim zawsze jak najlepsze wspomnienia. Tak macie postępować i wy, tym bardziej że chodzi o parafian i o ludzi, którzy mają wpływy w mieście. Wyczerpcie najpierw wszystkie środki, których dostarcza religia, serce i rozum. A kiedy mimo wszystko będziecie musieli zastosować karę, niechaj wasze usposobienie będzie zawsze podniosłe i nie zdradza jakiegokolwiek podniecenia. Okażcie jednak uczucie przykrości - jakiego doznajecie przy wypełnianiu tego obowiązku - że zostaliście zmuszeni do ukarania wbrew waszej woli.
Kary niech będą wymierzane słownie i w sposób uprzejmy, żeby wam przyniosły sympatię i szacunek, a nie zrażały nigdy ukaranego czy jego krewnych bądź tych, którzy was widzą przy wymierzaniu kary. A psoty chłopięce oceniajcie jako psoty i nie stosujcie kar w podnieceniu, ale następnego dnia albo po kilku godzinach.
Rady dawajcie na czas, a nie będziecie potrzebowali dawać ich za dużo. Powtarzam może po raz trzeci czy czwarty: dużo cierpliwości, dużo dyskrecji, dużo dobroci, dużo miłości Boga i bliźniego! Uważajcie jednak dobrze: nie pobłażać wadom, nie folgować lenistwu, nie tolerować występków wychowanków! Co innego jest współczuć w upadkach, a co innego stać się ich wspólnikiem.
Bezstronność wobec wszystkich, bez faworyzowania kogokolwiek, chociażby to był jakiś św. Alojzy, Dante czy syn króla. Bez stronniczości albo wyróżnień, bez faworyzowania! Czy przypominacie sobie mój gwałtowny odruch przy stole po moim powrocie z Argentyny? Czy słyszeliście i czy pamiętacie te słowa które wypowiedziałem? Lekcja została zrozumiana i chłopiec nie pokazał się więcej tam, gdzie od kilku dni lubił ciągle przebywać. Było to konieczne.
Bezstronność! Wszyscy mają być traktowani jednakowo - z takim samym świętym uczuciem w Jezusie Chrystusie, z takim samym zainteresowaniem, z taką samą wyrozumiałością nawet w surowości. Do młodych trzeba mówić i myśleć o nich z sercem.

Teraz przechodzę do sprawy delikatnej.
Nie mogą być tolerowane rozmowy, gesty czy uczynki skandaliczne, jeżeli nie chcecie, żeby spadło na was i na nasz instytut przekleństwo Boże. Brońcie instytutu przed tymi, którzy wpadli przedwcześnie w ciężkie wady, albo już są zepsuci przez świat, albo rozpustni. Manzoni opowiada, że został zrujnowany w kolegium przez kolegę przedwcześnie zepsutego.
Czuwajcie, porozumiewajcie się między sobą, doradzajcie sobie, zapobiegajcie, upominajcie; następnie, gdy zajdzie potrzeba, powiadomcie o tym rodzinę, a jeśliby nie było poprawy - z bólem i to okazanym na zewnątrz - usuńcie z instytutu.
Zasadniczą podstawą życia obywatelskiego i każdego zdrowego wychowania jest moralność i szlachetność obyczajów - i to nie dotyczy tylko nas katolików, ale wszystkich ludzi na całej kuli ziemskiej. Powtarzam raz jeszcze, żeby nie być źle zrozumianym albo lepiej, żebyście wszyscy zechcieli zapamiętać sobie, jaki w tym tak delikatnym przedmiocie jest pogląd i jaka nauka waszego przełożonego.
Gdyby kiedyś jakiś nasz wychowanek wykroczył w materii najdelikatniejszej i najbardziej ze wszystkich niebezpiecznej, to znaczy przeciw dobrym obyczajom, chcę w Panu i rozkazuję w Panu jako przełożony Małego Dzieła Boskiej Opatrzności, żeby obowiązywała absolutnie i z całą surowością ta zasada: „Gdyby się zdarzył jeden jedyny wypadek, że jakiś chłopiec nakłaniał drugiego do grzechu nieczystego, należy go natychmiast usunąć”. Gdyby zaś były tylko poszlaki, których nie da się udowodnić, należy czuwać nad takim wychowankiem z największą wnikliwością o każdej porze dnia przez dłuższy czas, i nie przyjmować go już więcej na następny rok. Żeby go nie przyjąć, wystarczy jedno tylko ciężkie uzasadnione podejrzenie albo kilka podejrzeń lżejszych, kiedy te lekkie podejrzenia pochodzą nie od jednej osoby - chyba że nią jest przełożony ogólnie ceniony, mądry i roztropny - ale od wielu osób i nie od wychowawców (3) czy osób zbyt ze sobą powiązanych, to znaczy, że jedna osoba coś mówi lub jest przypuszczenie, iż może to mówić pod wpływem drugiej osoby albo jej ulegać.
Aby obronić naszych wychowanków przed wilkami i przygotować ich do życia szlachetnego i prawdziwie chrześcijańskiego, przypominam, że jedną z naszych głównych reguł - właściwych dla naszego systemu wychowawczego - jest ta, żeby mieć wychowanków zawsze na oku i nie pozostawiać ich nigdy - powtarzam - nigdy samych ani w dzień, ani w nocy. Czujność ta ma być tak stosowana, żeby wychowankowie nawet się nie spostrzegli. Dlatego każdy dobry wychowawca powinien sobie przyswoić w tym, co dotyczy czujności; kanon stosowany w sztuce: „Sztuka czyni wszystko, a nie daje się sama zauważyć”. Czuwać, obserwować, być z chłopcami wszędzie i zawsze bez manifestowania i bez dawania im tego do zrozumienia. Nie powinni nigdy myśleć, że im nie ufamy, ale że ich kochamy i szanujemy. Serce ojca, który kocha, lęka się - ponieważ kocha, lęka się. Nie jest to objaw nieufności, lecz miłości w Chrystusie Jezusie. 
Mówiłem wam już o sposobie stosowania kar i o zachowaniu się, jakie ma towarzyszyć karceniu. Teraz powiem, że należy unikać dwu rodzajów przesady, jednakowo godnych nagany. Należy zaniechać tych kar, które zastały potępione przez chrześcijańską miłość, przez zdrową pedagogikę i przez obowiązujące prawa, i wszystkich innych kar surowych i upokarzających lub zbyt długotrwałych, które ubliżają kapłanom i zakonnikom - wychowawcom serc i szukających zbawienia dusz.
Nasz system, który nazwiemy „ojcowsko-chrześcijańskim”, nie tylko przekreśla całkowicie wszystkie kary zbyt długie, ciążące i upokarzające, ale pod żadnym pozorem nie pozwala posuwać się do bicia chłopców, uczniów czy terminujących w rzemiośle - małych czy dużych, biednych sierot czy synów znakomitych rodzin. Nie wolno bić nigdy, pod żadnym pozorem. Kto w tym przypadku przekracza miarę, przegrywa i jest przekreślony. Surowość można stosować tylko jako lekarstwo w rzadkich przypadkach, bardzo rzadkich i zawsze bez uniesienia, bez gniewu, lecz ze spokojem, z rozsądkiem; bez wzburzenia umysłu, z podniesieniem ducha wysoko ku Bogu.
Jednym słowem: nie wymierzać kar, jeśli nie jesteśmy do tego zmuszeni. A i w tym przypadku niechaj to będzie kara złagodzona przez serdeczność. Starajmy się, żeby bardziej nas kochana niż się lękano. Starajmy się, żeby nas kochano w Jezusie Chrystusie, tak żeby „uzyskać wszystko za cenę miłości a niczego przez siłę” - jak mówił św. Franciszek Salezy i troszczmy się, żeby nas kochano w Jezusie Chrystusie po to, żeby się nas bano. Wiem, że i tutaj się powtórzę, ale „in hoc repetita juvant...”. Starajmy się, żeby nas kochano w Jezusie Chrystusie po to, żeby się nas lękano.
Ale - jak powiedziałem - należy unikać kar niepedagogicznych i niechrześcijańskich, a stosować i wprowadzać nasz system wychowawczy - system chrześcijańsko-ojcowski. Muszę teraz pokazać wam drugie niebezpieczeństwo, to znaczy obdarzanie chłopców pieszczotami. Nie bić i nie obdarzać pieszczotami! Kto szafuje pieszczotami, źle żyje i źle postępuje. Dlatego należy zabronić naszym wychowankom trzymać się za ręce, spacerować pod ramię i pod żadnym pozorem, nawet podczas zabawy, obejmować się i ściskać. A my dajmy temu przykład.
Ostrzeżenie to trzeba dawać i powtarzać jak najczęściej, a zyska na tym moralność oraz dobrze zrozumiane wychowanie chrześcijańskie i obywatelskie. Zawsze bez zniewieściałości i ckliwości, bez zbytniej czułości w stosunku do chłopców i wśród chłopców. Nikt z nas nie powinien spoufalać się z chłopcami. W czasie przebywania z chłopcami pamiętajmy o naszej słabości i potrzebie umartwienia zmysłów dotyku i wzroku. Dobrze powiedział św. Filip: „Oczy są często oknami, przez które wchodzi do serca diabeł”.
Należy na zawsze zaniechać ciężkich i nieodpowiednich kar, ale zaniechać również najlżejszych i nic nie znaczących pieszczot. Żadnych pieszczot! Nie wolno nikomu obdarzać pieszczotami dzieci, ściskać im rąk, przechadzać się z nimi w objęciach, głaskać ich po twarzy, chwytać za brodę i czynić tym podobnych rzeczy, tchnących tkliwością i zmysłowością, które się kończą niekiedy chorobliwą pożądliwością. „Videtur esse caritas, et est carnalitas - Wydaje się, że to miłość, a to zmysłowość” mówi książka „O naśladowaniu Chrystusa”. Diabeł stroi się najpierw w światłość i szepce nam do duszy, że aby pociągnąć chłopców do dobrego, trzeba się posłużyć poufałością, ale w tym „ukrywa się wąż - latet anguis”. Pod pięknym pozorem dobra kryje się żądza i szatan.
Te i tym podobne uczynki mogą prowadzić do ciężkich wykroczeń przeciw moralności i dawać naszym wrogom pretekst do oczerniania i przypisywania nam intencji, których żeśmy nie mieli, a które nie mogą mieć miejsca i w żaden sposób nie mogą być tolerowane w domach Boskiej Opatrzności i w zakładach, które należą da nas. Zły przykład jest dla chłopców większą trucizną niż nienawiść.
Dlatego precz z pieszczotami, precz z lekkomyślnością, głupotą, z nienaturalnością, które są zawsze podszeptem przeklętej zmysłowości. Precz z każdym objawem ckliwości, która „kończy się w ciele - in carne desinit”, precz z prezencikami dawanymi jednym, a nie drugim. Precz z wyróżnianiem lepiej ubranych, bardziej eleganckich czy o pulchniejszej twarzy. Precz z przesadną troskliwością i nadskakiwaniem, które wypływają z nieuporządkowanej pożądliwości, precz z owymi spojrzeniami i powiedzonkami, których nie zna święta miłość, zgodnie z tym, co mówi św. Hieronim: „Donariola quae sanctus amor nescit”.
Walczyć z faworyzowaniem niektórych! Należy prowadzić nieustanną wojną, z partykularnymi przyjaźniami, które są prawdziwą zarazą zakładów wychowawczych. „Bramy miłości duchowej i zmysłowej są tak blisko siebie - mówi św. Bazyli - że łatwo jest zamienić jedną na drugą”. Powiedziałem wam już za książką Gersona: „Videtur esse caritas, et est carnalitas”.
Zatem, uwaga, o moi drodzy; módlmy się i czuwajmy. Polecajmy się zawsze Matce Bożej. Ostrożność przed wyróżnianiem i wszelką przyjaźnią partykularną, które mogłyby zrujnować najpiękniejszą cnotę i zniszczyć najpiękniejsze powołanie. Każde dobre uczucie ma w sobie coś z surowości. Miłość do młodych domaga się surowości.
Módlcie się więc i bądźcie zawsze ostrożni! Przede wszystkim nasza dusza. Kto bardziej ukochał młodzież od św. Filipa Neriego? Kto bardziej od św. Józefa Kalasantego? Któż może dorównac w Jezusie Chrystusie wielkiemu sercu, jakim szczycił się ks. Bosko dla ocalenia młodzieży?
O moi drodzy! Żaden z tych apostołów młodzieży nie zezwalał nigdy przyciągać chłopców do siebie takimi (wątpliwymi) środkami, ale z ogromną gorliwością gromił i oddalał od siebie tych, którzy postępowali inaczej niż on. A więc niech każdy z nas postępuje tak samo, a Bóg będzie błogosławił naszej pracy i zawsze pozostanie z nami. 
Niewinnym i anielskim duszom dzieci powinniśmy nieść wielką miłość w Jezusie Chrystusie, jak gdyby byli aniołami, i kochać ich jak młodszych braci, tak jak się kochają między sobą aniołowie Boży. Mamy kochać wszystkich bez wyjątku nie dlatego, że są zdolni, nie dla ich bystrości i pamięci; nie dlatego, że się ubierają wykwintnie, że są grzeczni, że mają subtelne głosy lub pochodzą z rodzin zaprzyjaźnionych z nami albo stojących na wyższym szczeblu społecznym; nie dla ładnej buzi lub nosa mniej czy bardziej orlego, mniej lub więcej rumianych policzków, ale powinniśmy okazywać im miłość, ponieważ widzimy i kochamy w nich Jezusa Chrystusa. 
Kochajmy ich dusze, które chcemy zbawić. Kochajmy ich, naśladując Jezusa Chrystusa. Ale kochajmy ich jednakowo, a jeśliby kogoś należało wyróżnić, to najnieszczęśliwszych, mało zdolnych, najbardziej opuszczonych, najbrzydszych, najgorszych, najniewdzięczniejszych, nie przestając pocieszać i dodawać otuchy najbardziej zdolnym i najlepszym. Tak jak górska roślina zaniedbana i opuszczona zapuszcza czasem głęboko korzenie, podobnie często można spotkać chłopców bez nadzwyczajnej powierzchowności lub zaniedbanych, którzy uzyskawszy pomoc, byle mieli silną wolę i dobry charakter, wydadzą nadzwyczajne owoce cnót i godnej podziwu mądrości.
Kochajmy wszystkich, okazując im szacunek, owszem - największą cześć. „Maxima debetur puero reverentia - Chłopcu należy się największy szacunek” - powiedział już pogański wychowawca Kwintylian. Jaka katedra ma nas tego nauczyć? Czcigodny ks. Bosko żywił dla chłopców pewnego rodzaju uwielbienie. Widział, jak wiele dobrego dokonają oni dla Kościoła i dla społeczeństwa. Młodzi to przyszłość. Ale przede wszystkim czcigodny ks. Bosko widział w nich obraz Boga, widział w nich drogie Sercu Jezusowemu dzieci Boże.

Moi drodzy! Powinniśmy prosić Boga i modlić się do Niego i do Najświętszej Panienki za siebie i za naszych wychowanków, ponieważ według myśli chrześcijańskiej młody człowiek nie stanie się lepszy i bardziej cnotliwy bez łaski Bożej. Gdzieżeśmy o tym pamiętali, moi drodzy, tam z łaską Bożą uzyskaliśmy wyniki bardzo zadowalające i wprost cudowne. Nasi wychowankowie nie usuną już z serca i z życia Boga, a jeśli przez jakiś czas zasłoni im Go chmura, Bóg szybko zjawi się z powrotem na horyzoncie, aby przyświecać ich życiu. Myśmy całkowicie wypełnili Bogiem ich serca, ich młodą duszę i umysł. Myśmy worali Boga głęboko w ich życie, dlatego - powiedziałbym - niemożliwe jest, żeby Go mogli kiedykolwiek utracić: Bóg nawet pogrzebany - zmartwychwstanie.
Mamy byłych wychowanków, którzy są wzorowymi sędziami, inżynierami, kapłanami, lekarzami, adwokatami, notariuszami, aptekarzami, handlowcami, profesorami, uczciwymi właścicielami, pracowitymi, chrześcijanami i dobrymi ojcami rodzin, radcami i burmistrzami. Mamy ich po trochu wszędzie, nawet tu w Ameryce, na morzu i na lądzie (oto pewien dawny nasz wychowanek - konsul włoski w Kolumbii - pisze do mnie, że znajduje się tam liczna osada włoska bez żadnego kapłana, zaprasza nas i otwiera drzwi do tego kraju), widzę ich przed sobą. Wszyscy wyznają Boga, który oświeca i umacnia ich życie. Są szanowani i zadowoleni, a gdy ktoś posiada rodzinę, przekazuje swoim dzieciom Boga i wiarę katolicką. Mamy synów pierwszego wychowanka, który zapoczątkował Dzieło Boskiej Opatrzności. Zarówno ci, którzy zakładają rodziny chrześcijańskie jak i ci, którzy są kapłanami i świecą żarliwością i czystością życia, wszyscy przynoszą zaszczyt Opatrzności. Dziękujmy Bogu, moi synowie w Panu - Gratias agamus Domino Deo nostro!
Daliśmy Kościołowi wielu kapłanów, ludzi całkowicie mu oddanych - stróżów i heroldów wiary. Daliśmy wielu dobrych obywateli społeczeństwu, aby się odnowiło w duchu chrześcijańskim i katolickim.
Ale to jest dopiero pierwsza godzina naszego dnia pracy: Nie mówię o sobie, bo jestem już stary, ale o życiu naszego Zgromadzenia, które oby Bóg miłosierny raczył pielęgnować, błogosławić i pomnażać dla chwały swojej i swojego Kościoła. Dokonamy jeszcze więcej, więcej, więcej, jeśli będziemy się trzymać i zawsze u podstaw wszystkiego postawimy Boga, jeśli postępować będziemy w obecności Bożej, tak jak nam to tyle razy polecał papież Pius X, gdy nas wszystkich przyjął na audiencji po uroczystości pobłogosławienia kamienia węgielnego pod kościół Wszystkich Świętych, jeśli pracować będziemy nie dla siebie, ale dla Jezusa Chrystusa nie szukając „tego co nasze, ale co Jezusa Chrystusa - quae nostra sunt, sed quae Jesu Christi”, jeśli będziemy się starali poświęcić w ten sposób nasze życie dla Jezusa Chrystusa i Jego miłości.
Wtenczas na pewno zasłużymy na to, aby z Jego rąk otrzymać nagrodę, pracowaliśmy bowiem dla Niego i On nam zapłaci, tak jak to jest napisane o uczynkach miłosierdzia: „Byłem głodny, a daliście mi jeść, byłem spragniony, a daliście mi pić...” A my Mu powiemy: „A kiedy to, o Panie?” Pan zaś nam na ta odpowie: „Ilekroć uczyniliście to jednemu z tych najmniejszych dla mojej miłości, mnieście uczynili; pójdźcie, weźmijcie nagrodę zgotowaną wam od założenia świata - a constitutione mundi” (por. Mt 5, 3n).
Ale żeby tak wychowywać, trzeba kochać Boga; żeby tak wyuczyć i wychować, trzeba mieć pierś rozpaloną Bogiem, trzeba stać się dzieckiem wśród dzieci: „Stać się mądrze małym wśród małych” - jak to jest napisane na Janiculum pod dębem Tassa o św. Filipie Nerim.
Nie potrzeba wyszukiwać wzniosłych pomysłów ani mieć rzadko spotykanej erudycji, ale należy jasno tłumaczyć prawdy, które chcemy wdrożyć w umysły serca wychowanków oraz być w zasięgu wszystkich, a gdy nauczamy - pamiętajmy, że pracujemy dla sprawy Bożej i wykonujemy jeden z najpiękniejszych uczynków miłosierdzia.
We wszystkim, co mówimy i czego uczymy słowem i przykładem, musimy się starać, żeby rozbłyskiwała cnota, i ukazać ją jako godną ukochania i naśladowania, piętnując równocześnie występek tak, aby wszyscy poczuli do niego odrazę, jak na to zasługuje. Przede wszystkim musimy prawdzie moralnej dać ten nieskończony blask, który - że się tak wyrażę - przebóstwia dusze przyjmujących go i czyni je poprzez działanie łaski wyższymi ponad wszystkie ponęty świata. Jest więc rzeczą konieczną, aby nasi wychowankowie godnie i jak najczęściej przystępowali do sakramentów, przez które otrzymujemy łaskę.
„Wychowanie i kształcenie młodzieży bez ducha religijności to plaga naszych czasów” - pisał do dyrektorów i inspektorów w Ameryce mój czcigodny spowiednik - ks. Rua, którego proces kanonizacyjny rozpoczął się w tych dniach w Kurii arcybiskupiej w Turynie, aby go z czasem Kościół ogłosił błogosławionym i świętym.
W 1899 r., udzielając wskazówek i rad, pisał jeszcze do dyrektorów salezjańskich w nawiązaniu do ks. Bosko: „Jego głęboka znajomość ludzkiego serca wyzwoliła w nim przekonanie, że spowiedź jest najskuteczniejszym środkiem do przemiany takich chłopców, którzy stali się już łupem występku, a niewinnych strzeże przed złem. Myślę, że bez spowiedzi mało albo wcale nie przyniosłaby osiągnięć cała nowożytna pedagogika i dlatego on (ks, Bosko) za podstawę swojego systemu prewencyjnego przyjął korzystanie z „sakramentów świętych”.
Dla świątobliwego ks. Bosko nie tylko sakramenty są źródłami łaski; (spośród nich) przede wszystkim spowiedź najskuteczniej chroni młodzież i wychowuje ją do życia uczciwego i chrześcijańskiego. Rzeczywiście, dodaje zaraz ks. Rua, mówiąc nadal o ks. Bosko: „Doświadczenie utwierdzało go przy każdej sposobności, że aby uczynić swoje dzieci mocnymi w walce z napaściami diabelskimi oraz stałymi i odpornymi na ponęty świata, niezwyciężonymi w walce z namiętnościami, konieczne jest, żeby w sakramencie miłosierdzia ręka kapłana sprowadzała na nich deszcz najkosztowniejszej Krwi Zbawiciela”.
Tak więc ks. Bosko, apostoł młodzieży i mój świątobliwy ojciec i nauczyciel, uważa sakramenty za pieczęć wszystkiego. Dają one także skuteczność naszym pokornym wysiłkom w pracy wychowawczej. 
Przystępujmy do spowiedzi nie tylko raz na tydzień, a do komunii codziennie, ale zachęcajmy także naszych chłopców do jak najczęstszej spowiedzi i komunii. Ciało codziennie odczuwa potrzebę pokarmu, a dusza czyż nie potrzebuje swojego Chleba - Chleba żywego, który zstąpił z nieba, aby być dla nas - jak pisał św. Ignacy biskup i męczennik – „lekarstwem nieśmiertelności”. Młodzieniec będzie szlachetny, jeśli będzie pobożny i gdy godnie będzie przystępował do sakramentów świętych. Dlatego niechaj w niedziele uczestniczą we mszy nawet eksterniści. Zachęcajcie ich ciągle, aby przychodzili i miejcie na uwadze na rok następny tego, który nie przychodzi. Zastanowimy się potem razem, jakie zastosować środki.
Natomiast w innych praktykach pobożności zachowujcie rozsądek i umiar i nie męczcie chłopców, nie zobowiązujcie ich do odmawiania dwa razy różańca w ciągu dnia. Praktyki pobożności nie mogą się stać ciężkie i nudne. Religia powinna być jak promień z nieba, który oświeca, ogrzewa, czyni dobrze - jest upragniona i daje życie. Taka powinna być pobożność.
Praktyki pobożności są pożyteczne i potrzebne, ale pamiętajmy, ze są środkiem, a nie celem. Wszystko w nas, jak i w naszych chłopcach, a więc praktyki pobożności, karność, nauka, praca powinny być podporządkowane zdrowej pobożności, to jest miłości Boga, cnotom chrześcijańskim, prawdziwej świętości, która nie polega na słowach: „Panie, Panie - Domine, Domine”, ale - jak mówi Jezus Chrystus - na wypełnieniu: „woli Ojca mego - voluntatem Patris mei” (por. Mt 7, 21). Kształtujcie umysł, ale jeszcze bardziej pielęgnujcie cnotę. Umysł sięga powierzchni, cnota - wnętrza.

Chciałbym teraz podsumować wszystko. Ale jak to zrobić, skoro się tyle rzeczy powiedziało i powtórzyło, rzucało chaotycznie? Modlę się za was. Szczególnie w tych dniach myślę stale o was i chciałbym być blisko, by was pocieszyć, przede wszystkim, by pocieszyć moich drogich kleryków, którzy przybyli z daleka, aby zbawiać dusze.
O drodzy klerycy, oto Bóg również i dla was otwiera wielkie pole wzniosłego apostolstwa, chociaż jeszcze nie jesteście kapłanami. Pracujecie już dla Chrystusa; wasz trud stanie się słodki, jeżeli uświadomicie sobie, że Bóg jest blisko was i docenia wasze ofiary; On przecież zapewnił, że nie pozostanie bez nagrody szklanka wody podana z miłości ku Niemu. Kochajcie Boga i pracujcie dla Boga, a wielką będzie wasza zapłata w niebie, nie mówiąc już o satysfakcji moralnej i zadowoleniu na ziemi.
Waszym przykładem formujcie Jezusa Chrystusa w młodzieży. Ci, którzy by uczyli cnoty nie przez przykład, lecz tylko przez nakazy, są podobni do wenecjan, których obserwowałem w ich mieście: pytającym o drogę odpowiadają: zawsze prosto. Zawsze prosto, zawsze prosto; ale droga kręci się niemal co dwanaście kroków wśród krótkich i wąskich uliczek. Żeby poznać, że to istotnie prosto potrzebny jest przewodnik, potrzebny jest przykład - przykład i metoda działania. Człowiek bez sposobu działania jest nieszczęśliwy. Konieczny jest przykład i pewien styl pobożności, przykład pokory, gorliwości, religijnej dobroci, jedności bratniej, zależności od naszych kapłanów.
Rozbudzajcie w tych młodych zwyczaj praktykowania życia szczerze katolickiego oraz owocne zamiłowanie do nauki połączone ze świętością i szlachetnością naszego życia, jak również z wielką miłością do Boga, tworząc albo formując w nich sumienie i charakter chrześcijańsko-katolicki, tak aby stanowili jak gdyby jeden blok granitowy.
Tak jak nie wypełni się obowiązku, nie robiąc niczego prócz tego, co nakazuje obowiązek, tak należy być bardziej niż chrześcijaninem - należy być katolikiem i człowiekiem oddanym papieżowi, żeby być prawdziwym chrześcijaninem. Przekażcie młodzieży zamiłowanie do smakowania w rzeczach wzniosłych, zamiłowanie do myślenia szlachetnego, podniosłego, duchowego. Wychowujcie ich do szczerości i prawości, do czystości intencji, do przebywania w obecności Bożej, do unikania podłych uczynków, niedobrych kolegów, ohydnych i niebezpiecznych lektur.
Każde wasze słowo powinno tchnąć w nich taką wewnętrzną radość, która zmusza do myślenia, do rozszerzenia serca i do wzruszania się do łez. Uczcie ich wykorzystywać czas, unikać próżniactwa, nauczcie ich pracy, która jest prawem i obowiązkiem nałożonym nam przez Boga. Modlitwa i praca - mówił ks. Bosko. Pan Jezus pracował. Wszyscy musimy pracować w taki czy inny sposób. W całej naturze nie ma miejsca na próżniactwo. Wielką pomocą w wychowaniu będzie dla was, gdy chłopcy zobaczą, -jak studiujecie i jak poważnie się przygotowujecie. Wtenczas chłopcy będą mieli dla was i dla waszego nauczania ogromny szacunek, a w konsekwencji - zdobędą nowy wzór do nauki i do czynienia dobrze:
Św. Ambroży, który był najpierw gubernatorem, a potem wielkim biskupem Mediolanu i wielkim ojcem Kościoła, w traktacie „De virginibus” wypowiada także słowa, które mogę teraz zastosować do was, o moi synowie: „Potężny zapał uczenia się jest głównym tytułem do chwały nauczyciela - Primus discendi ardor nobiltas est magistri”. Musicie przekazać im wasz zapał, a to przez waszego ducha i waszą szlachetność, przez waszą cnotliwą i zakonną postawę, musicie przekazać zapał i sprawić, że właściwie będą oceniać obowiązek chrześcijański dotyczący nauki, a także radość z nauki i dobroć, zapłatę za każdy rodzaj pracy podjętej zgodnie ze wskazaniami wiary i sumienia chrześcijańskiego i obywatelskiego. Ale najskuteczniejszym i najtrwalszym bodźcem będzie dla nich przede wszystkim wasza cnota.
Przekształcajcie w sobie i w nich pracę w cnoty - jak być powinna i jak jest rzeczywiście. Gdy praca jest uświęcona, staje się modlitwą - „należy zawsze się modlić - oportet semper orare” (por. Łk 18, 1) - a zatem nawet pracując. Wtedy praca naprawdę uświęci życie. Następnie proście Boga, niech sprawi, żeby wasze trudy i troski stały się bardziej wartościowe.
I jeszcze jedno – ach, tego nie powinno się pominąć - miejcie dziecięce i synowskie uczucie do Matki Bożej i do Kościoła rzymskiego. Tutaj kończę. Jestem zmęczony. Pobłogosław, o Panie, to, co napisałem.
Ach, jakże dużo dobrego będziecie mogli zrobić, o moi synowie, gdy pójdziecie przez życie z Niebieską Panienką, naszą Założycielką. Ile dobrego zdziałacie dla młodych dusz, jeśli zapalicie w ich sercach płomienie miłości da Matki Bożej. Ile dobrego zrobicie, o moi synowie, gdy o to będziecie się troszczyli. Pośród przykrości i gorzkich rozczarowań tego życia pamięć o Matce Bożej i możliwość ukrycia się w Jej matczynych objęciach przyniesie wychowankom wiele radości.

Nie potrafiłbym i nie mógłbym zakończyć, żeby wam nie przypomnieć dobitnie o potrzebie higieny, przyzwoitego i miłego wyglądu, o porządku wokół siebie i w szkole. Ludziom nie dbającym o czystość trudno jest poznać wartość cnoty. Przyzwoitość ubrania i zachowania się zmusza osoby, z którymi przestajemy, do okazywania nam szacunku. Zachowujmy wszędzie postawę jak najbardziej przyzwoitą, ułożoną, chrześcijańską i zakonną. To także wychowuje i buduje w Chrystusie.
A teraz już naprawdę kończę. Wszystkich w Panu ściskam, błogosławię wszystkim - wam i wszystkim innym. Przekażcie mi wiadomości o sobie. Nie niszczcie tego listu, bo mam zamiar go przejrzeć, poszerzyć i porozsyłać po domach. Synowie moi, wielu spala życie na czynieniu zła - są to synowie ciemności. Na co obrócimy nasze życie my, którzy jesteśmy i powinniśmy być synami Światłości i Prawdy? Starajmy się naprawdę czynić dobrze. Promieniujmy wszyscy miłością Boga i bliźniego. Czyńmy dobrze na chwałę naszej matki - Kościoła. Tak róbmy, tak postępujmy zawsze, zawsze!
Odległość nie rozłącza mnie z wami. Im dalej jestem od was, tym bardziej czuję, że jestem z wami całym sercem i żyję pośród was. Jest to wielka łaska Boga, że mi pozwala żyć i odczuwać dobro wspólnoty: „Jestem przyjacielem wszystkich (...) co strzegą Twoich przykazań - Particeps ego sum omnium filiorum meorum custodientium mandata tua, Domine” (por. Ps 118 [119], 63).
Polecam was Matce Bożej i św. Józefowi. Obejmuję w duchu - „in osculo Christi” - kapłanów i błogosławię im wraz z wszystkimi, poszczególnymi klerykami, chłopcami, sierotami i niesierotami.
„Gratia Domini nostri Jesu Christi cum spiritu vestro. Orate pro me! - Niech będzie łaska Pana naszego Jezusa Chrystusa z duchem waszym. Módlcie się za mnie”! Wasz w Jezusie Chrystusie i Matce Najświętszej ojciec w Panu

ks. Alojzy Orione
ze Zgromadzenia „Boskiej Opatrzności”

(1) „L'età preziosa”.
(2) „Addio, monti”.
(3) Wychowawcami byli bardzo często młodzi klerycy, nawet osiemnastoletni.